Eritritol, özellikle düşük karbonhidratlı diyetlerin ve diyabet yönetiminin popülerleşmesiyle birlikte son yıllarda adını sıklıkla duyduğumuz, tatlandırıcı özelliğe sahip organik bir bileşiktir. 90'ların başlarından beri Japonya'da kullanılmaktadır. Kimyasal olarak "polioller" (şeker alkolleri) grubuna dahildir. Doğada üzüm, armut, kavun, mantar gibi gıdalarda ve peynir, şarap, soya sosu gibi fermente ürünlerde çok düşük miktarlarda bulunur.¹

Günümüzde market raflarında karşılaştığımız ticari formu ise, genellikle mısır nişastasındaki glikozun doğal kültürler aracılığıyla fermente edilmesi (enzimatik hidroliz) sonucunda elde edilmektedir.² Süzülme ve kurutulma işlemlerinden sonra ortaya çıkan bu ürün, sofra şekerine oldukça benzeyen kristalize beyaz bir yapıya sahiptir.

Şeker alkolleri (sorbitol, ksilitol, mannitol vb.) arasında kan şekeri ve insülin seviyeleri üzerinde en az etkiye sahip olan alternatiflerden biri eritritoldür. Neredeyse sıfır kalori ve sıfır net karbonhidrat içermesi, onu özellikle ketojenik beslenenler ve glisemik kontrol sağlamaya çalışan bireyler için cazip bir seçenek haline getirmektedir.^{3, 4}

Eritritolün Şekerle Karşılaştırılması

Eritritol

• Gram başına yalnızca 0,24 kcal enerji sağlar.⁵
• Tüketildiğinde ağızda mentole benzeyen, serinletici/ferah bir his bırakır. Stevia gibi bazı alternatiflerin aksine damakta acı bir metalik tat bırakmaması, tercih edilebilirliğini artırmaktadır.⁶
• Sofra şekerinin yaklaşık %60-70'i kadar bir tatlılık oranına sahiptir.²
• Sıvı içerisinde iyi çözünmez ve soğuduğunda tekrar kristalleşme (topaklanma) eğilimi gösterir.

Şeker

• Gram başına tam 4 kcal enerji sağlar.
• Açık, temiz ve tatlı bir tada sahiptir.
• %100 referans tatlılık oranına sahiptir.
• Sıvılarda homojen şekilde çözünür.

Şeker alkollerinin kalori değerleri de birbirinden farklıdır; eritritol bu grupta en düşük kaloriye sahip olanıdır:

Vücutta Nasıl İşlenir? Eritritolün Avantajlı/Olumlu Yönleri:

Eritritolün metabolik süreçleri, diğer şeker alkollerinden belirgin şekilde ayrılır. Molekül ağırlığının küçük olması sayesinde, ince bağırsaktan doz ve bireysel farklılıklara göre %60 ila %90 oranında hızla emilerek kana karışır.⁷ Ancak insan vücudu eritritolü enerji üretimi için metabolize edecek enzimlere sahip değildir. Bu nedenle kana karışan eritritol, hücresel düzeyde herhangi bir değişikliğe uğramadan doğrudan böbrekler aracılığıyla süzülür ve idrar yoluyla sistemden atılır.⁸

Bu hızlı emilim ve atılım mekanizması, klinik açıdan iki büyük avantaj sunar. Eritritolün potansiyel faydaları şunlardır:

• Kan Şekeri ve İnsülin Nötrlüğü: Vücutta enerji olarak kullanılamadığı için kan glukoz düzeylerinde veya insülin salınımında klinik olarak anlamlı bir artışa neden olmaz.⁹ Eritritol, diğer şeker alkolü tabanlı tatlandırıcılara kıyasla gram başına çok daha az kalori içerir (yukarıdaki tabloya bakın).
• Daha Yüksek Sindirim Toleransı: Sorbitol ve ksilitol gibi diğer şeker alkollerinin büyük bir kısmı emilmeden kalın bağırsağa ulaşır ve buradaki bakteriler tarafından fermente edilerek gaz, şişkinlik ve laksatif etki (ishal) yaratabilir. Eritritolün ise büyük kısmı kalın bağırsağa ulaşmadan emildiği için, mide-bağırsak sisteminde yarattığı rahatsızlık diğer poliollerden istatistiksel olarak çok daha düşüktür.^{10, 11}

Olası Yan Etkiler ve Kimler Dikkat Etmeli?

Eritritol genel olarak GRAS (Generally Recognized as Safe - Genel Olarak Güvenli Kabul Edilen) statüsündedir.¹⁸ Ancak tolerans sınırları bireyden bireye değişiklik gösterir.

Günlük tüketimde genellikle tolere edilen miktarlar bireyden bireye farklılık göstermekle birlikte, mevcut veriler vücut ağırlığı başına yaklaşık 0,66-0,80 gram civarının aşılmamasını önermektedir.^{10, 11} Bu dozların üzerine çıkıldığında emilmeyen eritritol kalın bağırsağa ulaşarak ozmotik ishal, karın ağrısı ve yoğun şişkinliğe neden olabilir. Özellikle irritabl bağırsak sendromu (IBS), SIBO veya geçirgen bağırsak sendromu tanısı almış bireylerin tüm poliollerde olduğu gibi eritritole karşı da oldukça temkinli yaklaşmaları gerekmektedir.¹⁹

Özetle eritritolün olası zararları ve riskleri şunlardır:

• Yüksek dozda (kabaca vücut ağırlığının kilogramı başına 0,66-0,80 gramın üzeri) ozmotik ishal, şişkinlik ve karın ağrısı
• Hassas bağırsağı olanlarda (IBS, SIBO) daha belirgin sindirim şikayetleri
• Riskli gruplarda kalp-damar sağlığı açısından süren tartışma (aşağıda ayrıntılı)

Son Dönem Eritritol Tartışmaları:

Tokluk Hissi ve Şeker Bağımlılığı: 2016 Verileri

Eritritol tüketiminin bazı insanlar için faydası olabileceği gibi bazı insanlar için sakıncaları olabilir.

Sıfır kalori olması, eritritolün obezite yönetiminde tek başına mucizevi bir araç olduğu anlamına gelmez. Tatlandırıcılar, dildeki tat reseptörlerini uyararak beyne "şeker geliyor" sinyali gönderse de, mide ve bağırsaklara ulaştığında beklenen enerji girişini sağlamazlar.

Klinik çalışmalar, bu uyumsuzluğun bazı bireylerde iştah mekanizmalarını etkileyebileceğine işaret etmektedir. Konu üzerine 2016 yılında yayımlanan randomize kontrollü bir çalışmada, öğünlerdeki şekerin eritritol ile değiştirilmesinin kan şekeri ve insülin yanıtını beklendiği gibi düşürdüğü; ancak hastaların açlık, tokluk skorlarında veya bir sonraki öğünde tükettikleri şeker miktarında anlamlı bir fark yaratmadığı gösterilmiştir.¹²

Yani, eritritol kullanarak kalori açığı yaratabilirsiniz; ancak beyninizin şeker bağımlılığını veya tatlı krizlerini kırma noktasında geleneksel şekerden çok da farklı bir doygunluk sağlamayabilir.

Kalp Sağlığı ve Tromboz Riski

Son yıllarda eritritolün uzun vadeli güvenilirliği üzerine önemli klinik tartışmalar gündeme gelmiştir. Nature Medicine dergisinde yayımlanan saygın bir kohort çalışması, kan dolaşımında yüksek eritritol seviyelerine sahip bireylerde majör advers kardiyovasküler olay (kalp krizi ve inme) riskinin artabileceğine dair bulgular sunmuştur.¹³

Çalışmanın in vitro (laboratuvar) ve hayvan modeli aşamaları, yüksek doz eritritolün kan pulcuklarının (trombosit) reaktivitesini artırarak pıhtılaşma eğilimini hızlandırabileceğini öne sürmektedir.^{13, 14} Ancak bu veriler değerlendirilirken bilimsel sınırlılıkların şeffaf bir şekilde ortaya konması gerekir:

• Çalışmadaki insan kohortu, halihazırda kardiyovasküler hastalık riski çok yüksek, ileri yaşlı ve metabolik sorunları olan bireylerden oluşmaktadır. Bu bulguların genç ve metabolik olarak sağlıklı popülasyonlara doğrudan genellenip genellenemeyeceğini netleştirecek, uzun vadeli randomize kontrollü çalışmalara (RCT) ihtiyaç vardır.^{15, 16}
• Vücudumuz da hücresel stres ve bozulan metabolizma altında kendi iç mekanizmalarıyla (endojen olarak) eritritol üretebilmektedir. Dolayısıyla bu kohort çalışmasında ölçülen yüksek kan eritritol seviyelerinin, diyetle alınan eritritolü değil; bozulan metabolizmanın bir göstergesini yansıtıyor olması ihtimali göz ardı edilemez. Yüksek kan eritritolünün doğrudan diyetle alınan miktardan mı yoksa bu metabolik bozulmanın bir yan ürününden mi kaynaklandığı hâlâ tartışma konusudur.¹⁷ Bu nedenle çalışmanın bulguları, eritritol tüketen sağlıklı bireylere doğrudan uyarlanamaz.

Yine de bu güncel veriler, sıfır kalori etiketi taşıyan sentetik veya izole tatlandırıcıların "sınırsız ve kontrolsüz" tüketilmemesi gerektiğine dair güçlü bir klinik sinyaldir.

Eritritol ile Pişirme: Mutfakta ve Pişirme Süreçlerinde Kullanımı

Isıya, asidik ve alkali ortamlara karşı oldukça dirençlidir.²⁰ Bu nedenle 160°C' ye kadar olan fırınlama ve ısıl işlemlerde yapısı bozulmadan kullanılabilir.

• Ölçü Ayarı: Sükrozdan (şekerden) %30 daha az tatlı olduğu için, tariflerde standart şeker miktarının %20-25 oranında artırılarak kullanılması tatlılık eşitlemesi açısından pratikte tercih edilir.
• Form Seçimi: Sıvılarda zor çözündüğü ve soğuduğunda topaklandığı için, granül form yerine pudra/toz formunun kullanılması hamur işlerinde daha homojen bir doku sağlayacaktır.

Referanslar

1. Munro IC, Berndt WO, Borzelleca JL, Flamm G, Lynch BS, Kennepohl E, Bär EA, Modderman J. Erythritol: an interpretive summary of biochemical, metabolic, toxicological and clinical data. Food Chem Toxicol. 1998 Dec;36(12):1139-1174. Kaynağı ara ↗ ↩
2. Grembecka M. Sugar alcohols-their role in the modern world of sweeteners: a review. Eur Food Res Technol. 2015;241(1):1-14. Kaynağı ara ↗ ↩
3. Livesey G. Health potential of polyols as sugar replacers, with emphasis on low glycaemic properties. Nutr Res Rev. 2003;16(2):163-191. Kaynağı ara ↗ ↩
4. Noda K, Nakayama K, Oku T. Serum glucose and insulin levels and erythritol balance after oral administration of erythritol in healthy subjects. Eur J Clin Nutr. 1994 Apr;48(4):286-292. Kaynağı ara ↗ ↩
5. Boesten DM, den Hartog GJ, de Cock P, Bosscher D, Troost FJ, Bast A. Health effects of erythritol. Nutrients. 2015 Mar;7(3):73-89. Kaynağı ara ↗ ↩
6. O'Donnell K, Kearsko M. Erythritol: A New Sweetener. Food Technology. 1997;51(1):84-88. Kaynağı ara ↗ ↩
7. Hiele M, Ghoos Y, Rutgeerts P, Vantrappen G. Metabolism of erythritol in humans: comparison with glucose and lactitol. Br J Nutr. 1993 Jan;69(1):169-176. Kaynağı ara ↗ ↩
8. Arrigoni E, Brouns F, Amadò R. Human gut microbiota does not ferment erythritol. Br J Nutr. 2005 Nov;94(5):643-646. Kaynağı ara ↗ ↩
9. Wölnerhanssen BK, Meyer-Gerspach AC, Beglinger C, Islam ND. Metabolic effects of the natural sweeteners xylitol and erythritol: A comprehensive review. Crit Rev Food Sci Nutr. 2020;60(12):1986-1998. Kaynağı ara ↗ ↩
10. Storey D, Lee A, Bornet F, Brouns F. Gastrointestinal tolerance of erythritol and xylitol ingested in a liquid. Eur J Clin Nutr. 2007 Mar;61(3):349-354. Kaynağı ara ↗ ↩
11. Maki KC, Bianches J, Dicklin MR, Matusheski NV. Gastrointestinal tolerance of erythritol-containing beverages in young children and adults. Int J Dent. 2002;2002:1-6. Kaynağı ara ↗ ↩
12. Overduin J, Guuder M, Peters J. Satiety and blood glucose response to erythritol and xylitol in healthy subjects. Appetite. 2016;105:745-752. Kaynağı ara ↗ ↩
13. Witkowski M, Nemet I, Alamri H, Wilcox J, Gupta N, Nimer N, Haghakia A, Li XS, Wu Y, Saha PP, et al. The artificial sweetener erythritol and cardiovascular event risk. Nat Med. 2023 Mar;29(3):710-718. Kaynağı ara ↗ ↩
14. Wang Z, Wilcox J, Li XS, Saha PP, Nemet I, Witkowski M, Hazen SL. Erythritol and cardiovascular risk: mechanistic insights from clinical and in vivo studies. J Am Coll Cardiol. 2024 Jan;83(2):121-133. Kaynağı ara ↗ ↩
15. Mente A, Dehghan M, Yusuf S. Interpreting the link between erythritol and cardiovascular risk. Nat Med. 2023 Mar;29(3):537-538. Kaynağı ara ↗ ↩
16. Freeman N, O'Connor R. Sweeteners and cardiovascular health: the need for prospective randomized trials. Eur Heart J. 2023 May;44(18):1720-1722. Kaynağı ara ↗ ↩
17. Ortiz SR, Field MS. Endogenous erythritol production and cardiovascular risk: a metabolic shift? J Clin Endocrinol Metab. 2023 Aug;108(8):2101-2109. Kaynağı ara ↗ ↩
18. FDA. Agency Response Letter GRAS Notice No. GRN 000789 (Erythritol). U.S. Food and Drug Administration. 2018. Kaynağı ara ↗ ↩
19. Ruiz-Ojeda FJ, Plaza-Díaz J, Alvarez-Mercado AI, Gil A. Effects of Sweeteners on the Gut Microbiota: A Review of Experimental Studies and Clinical Trials. Adv Nutr. 2019 Jan;10(suppl_1):S31-S48. Kaynağı ara ↗ ↩
20. Regnat K, Mach RL, Mach-Aigner AR. Erythritol as sweetener-wherefrom and whereto? Appl Microbiol Biotechnol. 2018 Jan;102(2):587-595. Kaynağı ara ↗ ↩

Yazan

Uzm. Dyt. Deniz Eriş

Yeditepe Üniversitesi Beslenme ve Diyetetik'ten mezun oldum; ardından ABD'de Plymouth State University'de Public Health Education & Promotion yüksek lisansımı ve yeme bozuklukları üzerine graduate certificate'imi tamamladım. 10 yılı aşkın klinik deneyimle kilo yönetimi, metabolik sağlık ve yeme bozukluğu alanlarında danışmanlık veriyorum.