İçeriğe atla
Dyteris, Bilimsel Beslenme Rehberi
DiyetisyenDeniz Eriş
Akademik Okuma Listeleri / GLP-1 ve Beslenme

GLP-1 ve Beslenme Okuma Listesi: Diyetisyenler ve Öğrenciler İçin Akademik Kaynaklar

16 kaynakSon güncelleme:

Bu sayfa, GLP-1 ve beslenme konusunu akademik kaynaklardan öğrenmek isteyen diyetisyenler, yeni mezunlar ve öğrenciler için 8 Ekim tarihi itibarıyla herkesin okuyabildiği ya da özetine ulaşabildiği 16 kaynaklık giriş seviyesi bir okuma listesini içermektedir. Bu kaynaklar konu ile ilgili kendinizi geliştirmek isteyen ancak nereden başlayacağınızı bilmeyenler için tarafımca bir eğitim arşivi oluşturmak amacıyla derlenmiştir ve belirli bir okuma sırasını takip etmektedir.

Her kaynağın altında künyesini, tam metnine ya da özetine giden bağlantıyı ve okuduktan sonra cevaplayabilmeniz gereken soruyu bulacaksınız. Tamamlayıcı okumaları ilginize göre seçebilirsiniz.

Çalışmalar, giriş seviyesinde konuya ilgi duyanlara net ve hızlı bir literatür girişi sağladıkları için seçilmiştir. Okumaları kolaydır; bilgileri net, bilimsel ve günceldir.

Listedeki kaynakların hepsi son on yılda yayımlandı; içlerinde ele alınan araştırmaların bir kısmı daha eski tarihli. Kaynaklar İngilizce yazılmıştır, açıklamalar ise Türkçedir.

Önerilen Okuma Sırası

HaftaKaynaklarKonular
1. hafta1, 2Beslenme değerlendirmesi ve yeterli besin alımı
2. hafta3, 4İştah, yeme davranışı ve sindirim şikâyetleri
3. hafta5, 6Vücut kompozisyonu ve beslenme programı
4. hafta7, 8Tedavinin sürdürülmesi ve uzun dönem takip

Temel Terimler

  • GLP-1: Besin alımından sonra salgılanan, glukoz düzenlenmesinde ve iştahın kontrolünde rol alan bir bağırsak hormonu.
  • GLP-1 reseptör agonisti: GLP-1 reseptörünü etkinleştiren ilaç grubu. Semaglutid bu gruptandır. Bir ilacın belirli bir dozuyla elde edilen sonuçlar gruptaki bütün ilaçlara doğrudan genellenemez.
  • GIP ve çift agonist: GIP de besin alımıyla ilişkili bir bağırsak hormonudur. Tirzepatid hem GIP hem GLP-1 reseptörlerini etkinleştirir.
  • Beslenme yeterliliği: Enerji, protein, vitamin, mineral ve sıvı gereksinimlerinin karşılanması. İştahın azalması, bu gereksinimlerin kendiliğinden karşılandığını göstermez.
  • Yağsız kütle ve kas kütlesi: Yağsız kütle, kasın yanı sıra su ve organlar gibi başka bileşenleri de içerir. Makalede hangi ölçümün kullanıldığına bakmak gerekir; yağsız kütledeki değişim tek başına kas gücünü anlatmaz.
  • DXA: Vücut kompozisyonunu değerlendirmede kullanılan bir görüntüleme yöntemi. Yağ, yağsız yumuşak doku ve kemik mineral içeriği hakkında bilgi verir; kasın işlevini doğrudan ölçmez.
  • Ad libitum öğün: Araştırmada kişinin sunulan yiyeceklerden istediği kadar yiyebildiği öğün. Bu öğünde yenen miktar, kişinin gün boyunca yediklerinin tamamını göstermez.
  • Randomize tedavi bırakma çalışması: İlk tedavi döneminden sonra çalışmadaki kişilerin tedaviyi sürdürme ya da bırakma gruplarına rastgele ayrıldığı araştırma. Bu aşamaya kimlerin ulaşabildiği, sonuçları yorumlarken önemlidir.

Temel Okumalar

1. İlaç kullanılırken beslenmede neye bakılır?

Mozaffarian D, Agarwal M, Aggarwal M, et al. Nutritional priorities to support GLP-1 therapy for obesity: A joint Advisory from the American College of Lifestyle Medicine, the American Society for Nutrition, the Obesity Medicine Association, and The Obesity Society. Obesity (Silver Spring). 2025;33(8):1475-1503. doi:10.1002/oby.24336

Dört meslek örgütünün ortak metninde tedavi öncesi beslenme öyküsü, iştah azaldığında yeterli besin alımının sürdürülmesi, sindirim şikâyetleri ve kas sağlığı birlikte ele alınıyor. Kişinin yiyeceğe ne kadar kolay ulaştığı, yeme davranışı ve günlük işlerini ne kadar rahat yapabildiği de soruluyor. Takipte tartının tek ölçü olmadığını bu metin açıkça gösteriyor.

Önce başlangıç değerlendirmesini, ardından besin öğesi yeterliliği ile kas ve kemik sağlığı bölümlerini okuyun. Hangi önerilerin araştırmalara, hangilerinin uzman görüşüne dayandığını ayırt etmeye çalışın.

Okumanın vermesi gereken cevap: Tedaviye başlayan bir kişinin beslenmesini değerlendirirken kilo dışında hangi bilgileri toplamak gerekir?

Kaynak linki · Açık erişimli tam metin (PubMed Central)

2. Az yerken yeterli beslenme

Christensen S, Robinson K, Thomas S, et al. Dietary intake by patients taking GLP-1 and dual GIP/GLP-1 receptor agonists: A narrative review and discussion of research needs. Obes Pillars. 2024;11:100121. doi:10.1016/j.obpill.2024.100121

Bu derleme, ilaç kullanımı sırasında besin alımını ölçen araştırmaları bir araya getiriyor. Çalışmalarda enerji alımının azaldığı görülse de beslenmenin içeriği ve besin öğesi yeterliliği daha sınırlı incelenmiş. Bu ayrım önemli: Daha az enerji alan herkeste eksiklik çıkmaz; ama az enerji alındığına bakarak beslenmenin yeterli olduğu da söylenemez.

Çalışmaları karşılaştıran tabloyla başlayın. Enerji alımının nasıl ölçüldüğünü ve vitamin, mineral ya da beslenme kalitesi hakkında hangi bilgilerin eksik kaldığını inceleyin.

Okumanın vermesi gereken cevap: Enerji alımının azaldığı biliniyorsa beslenmenin niteliği hakkında neden aynı kesinlikte bilgi yok?

Kaynak linki · Açık erişimli tam metin (PubMed Central)

3. İştahın ve öğünde yenen miktarın ölçülmesi

Friedrichsen M, Breitschaft A, Tadayon S, et al. The effect of semaglutide 2.4 mg once weekly on energy intake, appetite, control of eating, and gastric emptying in adults with obesity. Diabetes Obes Metab. 2021;23(3):754-762. doi:10.1111/dom.14280

Obezitesi olan yetişkinlerdeki bu 20 haftalık çalışmada semaglutid grubunda iştah ve test öğünündeki enerji alımı plaseboya göre daha düşük bulunmuş. Aynı dönemde, kullanılan dolaylı yöntemle mide boşalmasının geciktiğine dair bulgu saptanmamış. İştah, yenilen miktar ve mide boşalması farklı ölçümler; birindeki değişimi diğerinin doğrudan kanıtı saymamak gerekiyor.

Önce öğün testinin ve iştah değerlendirmesinin nasıl yapıldığını okuyun. Sonra enerji alımı sonuçlarına geçin. Tek bir test öğününden günlük beslenme kalitesi hakkında sonuç çıkarılıp çıkarılamayacağını düşünün.

Okumanın vermesi gereken cevap: Araştırmada iştah ve enerji alımı hangi yöntemlerle ölçülmüş; bu ölçümler günlük beslenmenin hangi yönlerini kapsamıyor?

Kaynak linki · Açık erişimli tam metin (PubMed Central)

4. Sindirim şikâyetleri ve beslenme düzeni

Gorgojo-Martínez JJ, Mezquita-Raya P, Carretero-Gómez J, et al. Clinical Recommendations to Manage Gastrointestinal Adverse Events in Patients Treated with Glp-1 Receptor Agonists: A Multidisciplinary Expert Consensus. J Clin Med. 2022;12(1):145. doi:10.3390/jcm12010145

Bulantı, kusma, ishal ve kabızlık, beslenme düzenini farklı biçimlerde etkileyebilir. Bu uzman uzlaşısı; öğün büyüklüğü, yeme hızı, yiyecek seçimi ve sıvı alımı için şikâyetin türüne göre ayrı öneriler veriyor. Bütün önerilerin ayrı ayrı randomize çalışmalarla sınanmış olmadığını bilerek okumak gerekir.

Hasta önerileriyle başlayın, ardından olgu örneklerini okuyun. Hangi şikâyetin öğün düzeniyle hafifleyebileceğini, hangisinde hekime başvurmak gerektiğini ayrı ayrı not edin.

Okumanın vermesi gereken cevap: Biri bulantı, öteki kabızlık çeken iki kişiye beslenme konusunda neden aynı öneriler verilmez?

Kaynak linki · Açık erişimli tam metin (PubMed Central)

5. Verilen kilonun ne kadarı yağ, ne kadarı yağsız doku?

Look M, Dunn JP, Kushner RF, et al. Body composition changes during weight reduction with tirzepatide in the SURMOUNT-1 study of adults with obesity or overweight. Diabetes Obes Metab. 2025;27(5):2720-2729. doi:10.1111/dom.16275

SURMOUNT-1 içindeki DXA alt çalışması, tirzepatid ve plasebo gruplarında yağ kütlesiyle yağsız kütledeki değişimleri karşılaştırıyor. Tirzepatid grubunda verilen kilonun hem yağ hem yağsız kütleden geldiği görülmüş. Ancak DXA sonucu, kişinin kas gücünün veya günlük işlevinin nasıl değiştiğini tek başına açıklamaz.

Alt çalışmaya kimlerin alındığına, ölçüm yöntemine ve vücut kompozisyonu sonuçlarına bakın. Sonuçları okurken yağsız kütle ile kas işlevini ayrı değerlendirin.

Okumanın vermesi gereken cevap: Bu çalışmadaki DXA ölçümleri kas sağlığı hakkında neyi gösteriyor, neyi göstermiyor?

Kaynak linki · Açık erişimli tam metin (PubMed Central)

6. İlaç araştırmasında beslenme programı ve danışmanlık

Wadden TA, Bailey TS, Billings LK, et al. Effect of Subcutaneous Semaglutide vs Placebo as an Adjunct to Intensive Behavioral Therapy on Body Weight in Adults With Overweight or Obesity: The STEP 3 Randomized Clinical Trial. JAMA. 2021;325(14):1403-1413. doi:10.1001/jama.2021.1831

Diyabeti olmayan yetişkinlerdeki STEP 3 çalışmasında iki gruba da sık aralıklı yaşam tarzı danışmanlığı ve başlangıçta düşük kalorili bir beslenme programı veriliyor. Bunun üzerine semaglutid veya plasebo ekleniyor. Bu yüzden çalışma beslenme programının tek başına etkisini ölçmüyor; aynı programı alan iki grupta ilaçla plaseboyu karşılaştırıyor.

Sonuçlardan önce iki gruba neyin uygulandığını anlatan bölümü okuyun. Görüşmelerin sıklığını ve iki gruba ortak verilen desteği not edin. Ardından gruplar arasındaki farkı yorumlayın.

Okumanın vermesi gereken cevap: Bu araştırma hangi iki uygulamayı karşılaştırıyor; beslenme danışmanlığının bağımsız etkisi hakkında neden ayrı bir sonuç vermiyor?

Kaynak linki · Açık erişimli tam metin (PubMed Central)

7. Tedavi sonrası kilo değişimi

Wilding JPH, Batterham RL, Davies M, et al. Weight regain and cardiometabolic effects after withdrawal of semaglutide: The STEP 1 trial extension. Diabetes Obes Metab. 2022;24(8):1553-1564. doi:10.1111/dom.14725

STEP 1’in uzatma izlemi, tedavi bittikten sonraki bir yılda kilo ve metabolik göstergelerde neler olduğunu inceliyor. Semaglutid grubunda verilen kilonun önemli bir bölümü geri alınmış. Bu dönemde ilaçla birlikte çalışmadaki yaşam tarzı danışmanlığı da bitiyor. Bu yüzden geri alınan kilonun nedeni yalnız ilacın bırakılması değil.

Önce uzatma dönemine kimlerin katıldığını ve hangi desteğin sona erdiğini okuyun. Sonra kilo eğrisini metabolik göstergelerle birlikte değerlendirin. Uzatma döneminde yeniden randomizasyon yapılmıyor; tedaviyi bırakanlar, sürdürenlerle rastgele gruplar hâlinde karşılaştırılmıyor.

Okumanın vermesi gereken cevap: Tedavi sonrasındaki değişimi yorumlarken ilaçla birlikte danışmanlığın da bittiğini bilmek neden önemli?

Kaynak linki · Açık erişimli tam metin (PubMed Central)

8. Tedaviyi sürdürmek mi, bırakmak mı?

Aronne LJ, Sattar N, Horn DB, et al. Continued Treatment With Tirzepatide for Maintenance of Weight Reduction in Adults With Obesity: The SURMOUNT-4 Randomized Clinical Trial. JAMA. 2024;331(1):38-48. doi:10.1001/jama.2023.24945

İlk 36 haftada tirzepatid kullananlar, ardından tedaviyi sürdürme veya plaseboya geçme gruplarına ayrılıyor. Yaşam tarzı danışmanlığı iki grupta da sürüyor. Tedaviye devam edenler verdikleri kiloyu koruyor, plaseboya geçenler ise kilonun belirgin bir kısmını geri alıyor. Randomize döneme yalnız başlangıç tedavisini tamamlayabilen kişilerin alındığını unutmamak gerekir.

Çalışmanın iki dönemini ve her dönemde kaç kişinin kaldığını gösteren şemaya bakın. Ardından kilo değişimi grafiğini okuyup bir önceki kaynakla karşılaştırın.

Okumanın vermesi gereken cevap: SURMOUNT-4 ile STEP 1 uzatma izlemi, tedavinin bırakılmasını farklı yöntemlerle araştırıyor: bu iki yöntem arasındaki fark ne?

Kaynak linki · Açık erişimli tam metin (PubMed Central)

Tamamlayıcı Okumalar

9. İki yıllık takibin sonuçları

Garvey WT, Batterham RL, Bhatta M, et al. Two-year effects of semaglutide in adults with overweight or obesity: the STEP 5 trial. Nat Med. 2022;28(10):2083-2091. doi:10.1038/s41591-022-02026-4

STEP 5, diyabeti olmayan yetişkinlerde semaglutid ile plaseboyu 104 hafta boyunca karşılaştırıyor; iki gruba da yaşam tarzı danışmanlığı veriliyor. Tedavi sürerken kilo değişiminin zaman içindeki seyrini görmek için okunabilir. İki yıllık sonuçlar uzun süreli kullanım hakkında bilgi verse de yaşam boyu etkiyi veya günlük klinik uygulamadaki sonuçları tek başına belirlemez.

Kilo değişimi eğrisini, çalışmayı tamamlayanların oranını ve istenmeyen etkileri birlikte okuyun. Bir yıllık araştırmalara kıyasla hangi ek bilgilerin elde edildiğini not edin.

Okumanın vermesi gereken cevap: Tedavi devam ederken iki yıllık kilo eğrisi nasıl seyrediyor; bu takipten sonra hangi sorular hâlâ cevapsız?

Kaynak linki · Açık erişimli tam metin (PubMed Central)

10. Safra kesesi riski

He L, Wang J, Ping F, et al. Association of Glucagon-Like Peptide-1 Receptor Agonist Use With Risk of Gallbladder and Biliary Diseases: A Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Clinical Trials. JAMA Intern Med. 2022;182(5):513-519. doi:10.1001/jamainternmed.2022.0338

Bu meta-analiz, GLP-1 reseptör agonistleriyle safra kesesi ve safra yolu hastalıkları arasındaki ilişkiyi inceliyor. Kullanım amacı, doz ve tedavi süresine göre sonuçları karşılaştırıyor. Sindirim şikâyetlerini değerlendirirken her belirtinin yalnız öğün düzeniyle açıklanamayacağını hatırlatıyor. 2022’de yayımlanan bulgular, sonradan kullanıma giren bütün ilaçlar için ayrı ayrı kanıt sayılmaz.

Önce araştırmaya dahil edilen ilaç ve hasta gruplarına bakın. Sonra göreli risk ile mutlak risk farkının nasıl sunulduğunu inceleyin.

Okumanın vermesi gereken cevap: Göreli risk artışı ile mutlak risk farkı, aynı bulguyu nasıl farklı biçimlerde anlatır?

Kaynak linki · Açık erişimli tam metin (PubMed Central)

11. GLP-1 ilaçlarının iştah, kan şekeri ve mide boşalmasına etkisi

Nauck MA, Quast DR, Wefers J, et al. GLP-1 receptor agonists in the treatment of type 2 diabetes - state-of-the-art. Mol Metab. 2021;46:101102. doi:10.1016/j.molmet.2020.101102

GLP-1 reseptör agonistlerinin etkisi yalnız mide boşalmasıyla açıklanmıyor. Kaynakta ilaçların insülin ve glukagon yanıtına, iştaha ve sindirim sistemine etkileri birlikte inceleniyor. Kısa ve uzun etkili olanlar arasındaki farklar da anlatılıyor. Derleme tip 2 diyabet için yazılmış olsa da obezitede beslenme takibinin fizyolojik temelini kavramak için okunabilir.

Önce fizyolojik etkiler ve mide boşalması bölümlerine bakın. İlaçların bugünkü kullanım alanları için daha yeni kılavuzlara bakmak gerekir.

Okumanın vermesi gereken cevap: İştahın azalması ile mide boşalmasının yavaşlaması neden aynı şey değildir?

Kaynak linki · Açık erişimli tam metin (PubMed Central)

12. Obezite ilaçlarıyla birlikte beslenme ve egzersiz programı

Wadden TA, Chao AM, Moore M, et al. The Role of Lifestyle Modification with Second-Generation Anti-obesity Medications: Comparisons, Questions, and Clinical Opportunities. Curr Obes Rep. 2023;12(4):453-473. doi:10.1007/s13679-023-00534-z

İlaçlar iştahı belirgin azalttığında beslenme danışmanlığının içeriği de değişiyor. Derlemede yeni kuşak obezite ilaçları kullanılırken beslenme, egzersiz ve davranış değişikliği programının nasıl hazırlanabileceği tartışılıyor. Beslenmenin niteliği, kas sağlığı ve düzenli takip öne çıkıyor; görüşmelerin ne sıklıkta yapılacağı ve programın içeriği henüz yeterince araştırılmamış.

Yaşam tarzı değişikliğini anlatan bölümleri okuyun. Araştırmalarda gerçekten sınanan programları, yazarların geleceğe yönelik önerilerinden ayırın.

Okumanın vermesi gereken cevap: İştahı azalan bir kişide beslenme danışmanlığının hedefleri neler olabilir?

Kaynak linki · Açık erişimli tam metin (PubMed Central)

13. Diyetisyenlerin gözünden GLP-1 tedavisinde danışmanlık

Despain D, Hoffman BL. Optimizing nutrition, diet, and lifestyle communication in GLP-1 medication therapy for weight management: A qualitative research study with registered dietitians. Obes Pillars. 2024;12:100143. doi:10.1016/j.obpill.2024.100143

Diyetisyenlerle yapılan görüşmelere dayanan bu nitel araştırma, diyetisyenlerin ilaç kullanan kişilere beslenmeyi anlatırken nerede zorlandığını gösteriyor. Diyetisyenler en çok her kişiye ayrı açıklama yapmanın, öğün planlamanın ve sade konuşmanın önemini anlatıyor. Görüşmelerden çıkan ortak noktalar, uygulamanın günlük pratikte nasıl yürüdüğünü gösteriyor; ama bir anlatım biçiminin ötekinden daha etkili olduğunu kanıtlamıyor.

Yöntemden sonra görüşmelerden çıkan ortak noktaları okuyun. Diyetisyenlerin anlattıklarını, hastalarda araştırmayla gösterilmiş bir etki gibi okumayın.

Okumanın vermesi gereken cevap: Beslenme bilgisini anlaşılır biçimde aktarmak için bu görüşmelerden hangi fikirler çıkarılabilir?

Kaynak linki · Açık erişimli tam metin (PubMed Central)

14. Bulantı ve verilen kilo arasındaki ilişki

Wharton S, Calanna S, Davies M, et al. Gastrointestinal tolerability of once-weekly semaglutide 2.4 mg in adults with overweight or obesity, and the relationship between gastrointestinal adverse events and weight loss. Diabetes Obes Metab. 2022;24(1):94-105. doi:10.1111/dom.14551

STEP çalışmalarının bu analizinde semaglutidle görülen sindirim sistemi yan etkileri ile verilen kilo arasındaki ilişki inceleniyor. Şikâyetler çoğunlukla hafif ya da orta şiddette ve geçici; doz artırma döneminde daha sık. Ağırlık kaybının büyük bölümü bu şikâyetlerle açıklanmıyor. Bu yüzden bulantı, tedavinin etkili olduğunun göstergesi sayılmamalı.

Yan etkilerin zaman içindeki dağılımına ve yan etki yaşayanlarla yaşamayanların sonuçlarına bakın. Kilodaki değişimin ne kadarının şikâyetlerden kaynaklandığını hesaplamak için kullanılan istatistik yöntemine ve bunun neyi gösterebildiğine bakın.

Okumanın vermesi gereken cevap: Bulantı yaşamayan bir kişide tedavinin etkisiz olduğu sonucuna neden varılamaz?

Kaynak linki · Açık erişimli tam metin (PubMed Central)

15. Kilo verirken kemik sağlığı ve egzersiz

Jensen SBK, Sørensen V, Sandsdal RM, et al. Bone Health After Exercise Alone, GLP-1 Receptor Agonist Treatment, or Combination Treatment: A Secondary Analysis of a Randomized Clinical Trial. JAMA Netw Open. 2024;7(6):e2416775. doi:10.1001/jamanetworkopen.2024.16775

Başlangıçtaki düşük kalorili diyetin ardından egzersiz, liraglutid, ikisinin birlikte kullanımı ve plasebo karşılaştırılıyor. Egzersizle liraglutidin birlikte uygulandığı grupta daha çok kilo verilmesine rağmen kemik mineral yoğunluğu plaseboya göre korunmuş. Liraglutid tek başına kullanıldığında kalça ve omurgadaki kayıp egzersiz grubundan daha fazla. Bu ikincil analiz kırık riskini ölçmüyor; sonuçları bütün GLP-1 ilaçlarına genellememek gerekir.

Gruplara verilen egzersiz programını ve bölgelere göre kemik yoğunluğu sonuçlarını karşılaştırın. Başlangıç diyetinin çalışmadaki yerini de not edin.

Okumanın vermesi gereken cevap: Aynı miktarda kilo veren iki kişide kemik sağlığı neden farklı etkilenebilir?

Kaynak linki · Açık erişimli tam metin (PubMed Central)

16. GLP-1 temelli ilaçlar ve yeme bozuklukları

Barrett P, Papastavrou Brooks C, McCluskey S, et al. A scoping review on weight loss injections and eating disorders: therapeutic impact, risks of misuse, and emerging harms. J Eat Disord. 2026;14(1):194. doi:10.1186/s40337-026-01634-6

Bu kapsam derlemesi, kilo vermek için kullanılan iğnelerle yeme bozuklukları arasındaki ilişkiyi inceleyen araştırmaları bir araya getiriyor. Tıkınırcasına yemede olası yararların yanında kötüye kullanım ve aşırı kısıtlama gibi riskler de tartışılıyor. Çalışma sayısı az ve çalışmalar birbirinden farklı; bu ilaçları yeme bozukluklarının yerleşik tedavisi gibi sunmak için yeterli değil.

Araştırmaları özetleyen tabloyu ve henüz araştırılmamış konuları anlatan bölümü okuyun. Hangi tanıların incelendiğine, hangi gruplar için doğrudan veri bulunmadığına bakın.

Okumanın vermesi gereken cevap: Tıkınırcasına yemede elde edilen bir bulgu neden öteki yeme bozukluklarına doğrudan genellenemez?

Kaynak linki · Açık erişimli tam metin (PubMed Central)

Son Not

Bu listeyi ilerleyen dönemde düzenli olarak güncellemeyi planlıyorum. Öneri ve tavsiyelerinizi, özellikle yararlı bulduğunuz ve yer alsa iyi olur dediğiniz kaynakları benimle dilediğiniz zaman paylaşabilirsiniz.

İletişim sayfası