İçeriğe atla
Dyteris, Bilimsel Beslenme Rehberi
DiyetisyenDeniz Eriş
Akademik Okuma Listeleri / PMOS (PCOS) ve Beslenme

PMOS (PCOS) ve Beslenme Okuma Listesi: Diyetisyenler ve Öğrenciler İçin Akademik Kaynaklar

16 kaynakSon güncelleme:

Bu sayfa, PMOS (poliendokrin metabolik over sendromu; eski adıyla polikistik over sendromu, PCOS) ve beslenme konusunu akademik kaynaklardan öğrenmek isteyen diyetisyenler, yeni mezunlar ve öğrenciler için 8 Ekim tarihi itibarıyla herkesin okuyabildiği ya da özetine ulaşabildiği 16 kaynaklık giriş seviyesi bir okuma listesini içermektedir. Bu kaynaklar konu ile ilgili kendinizi geliştirmek isteyen ancak nereden başlayacağınızı bilmeyenler için tarafımca bir eğitim arşivi oluşturmak amacıyla derlenmiştir ve belirli bir okuma sırasını takip etmektedir.

Her kaynağın altında künyesini, tam metnine ya da özetine giden bağlantıyı ve okuduktan sonra cevaplayabilmeniz gereken soruyu bulacaksınız. Tamamlayıcı okumaları ilginize göre seçebilirsiniz.

Çalışmalar, giriş seviyesinde konuya ilgi duyanlara net ve hızlı bir literatür girişi sağladıkları için seçilmiştir. Okumaları kolaydır; bilgileri net, bilimsel ve günceldir.

Listedeki kaynakların hepsi son on yılda yayımlandı; içlerinde ele alınan araştırmaların bir kısmı daha eski tarihli. Kaynaklar İngilizce yazılmıştır, açıklamalar ise Türkçedir.

Önerilen Okuma Sırası

HaftaKaynaklarKonular
1. hafta1, 2PMOS tanısı ve yaşam tarzı değişikliği
2. hafta3, 4Beslenme hedefleri ve diyet araştırmaları
3. hafta5, 6Fiziksel aktivite ve yeme davranışı
4. hafta7, 8İnositol ve metformin

Temel Terimler

  • PMOS: Poliendokrin metabolik over sendromunun İngilizce kısaltması; eski adı polikistik over sendromu (PCOS), ad 2026'da uluslararası bir uzlaşıyla değişti. Üreme sağlığını, metabolik sağlığı ve ruh sağlığını etkileyebilen bir sendromdur. Tanı, yalnız ultrasondaki görünüme dayanmaz.
  • Hiperandrojenizm: Androjen etkisinin artması. Klinik belirtilerle veya kan ölçümleriyle değerlendirilebilir; bu iki değerlendirme aynı bilgiyi vermez.
  • Ovulasyon: Yumurtlama. Adet düzeni, yumurtlama ve gebelik birbirine bağlı olsa da araştırmalar bunları ayrı ayrı inceler.
  • İnsülin direnci ve HOMA-IR: İnsülin direnci, dokuların insüline yanıtının azalmasıdır. HOMA-IR, açlık glukozu ve insüliniyle hesaplanan dolaylı bir göstergedir; tek başına PMOS tanısı koydurmaz.
  • OGTT: Oral glukoz tolerans testi. Glukoz yüklemesinden sonra kan şekerinin yanıtını değerlendirir. PMOS rehberindeki metabolik değerlendirme bölümünde karşınıza çıkar.
  • Miyo-inositol ve D-kiro-inositol: Takviye araştırmalarında sık geçen iki inositol biçimi. Bir biçim ya da karışımla elde edilen sonuçlar, bütün inositol ürünlerine genellenemez.
  • Metabolik ve üreme sağlığı göstergeleri: Glukoz ve lipitler metabolik göstergelere; yumurtlama ve canlı doğum gibi metrikler ise üreme sağlığı sonuçlarına örnektir. Bir gruptaki iyileşme, diğerinde de yarar olduğunu göstermeyebilir.
  • Kanıtın kesinliği: Araştırmanın tahmin ettiği etkinin gerçek etkiye ne kadar yakın olduğuna duyulan güven. Çalışmadaki kişi sayısı, yöntem sorunları ve çalışmaların birbiriyle tutarlılığı bu güveni etkiler.

Temel Okumalar

1. Güncel uluslararası PMOS (PCOS) rehberi

Teede HJ, Tay CT, Laven JJE, et al. Recommendations From the 2023 International Evidence-based Guideline for the Assessment and Management of Polycystic Ovary Syndrome. J Clin Endocrinol Metab. 2023;108(10):2447-2469. doi:10.1210/clinem/dgad463

Bu rehber, tanıdan metabolik değerlendirmeye, ruh sağlığından beslenmeye kadar temel başvuru kaynağı. Beslenme bölümünde hiçbir diyet türünün bütün sonuçlarda ötekilerden daha iyi olduğu gösterilemedi. Tercihlere ve yaşam koşullarına uyan, sürdürülebilir beslenme değişiklikleri öne çıkıyor.

İlk turda tanı algoritmasını, 3. bölümdeki yaşam tarzı önerilerini ve özellikle 3.3 numaralı beslenme bölümünü okuyun. Ardından psikolojik değerlendirme ve yeme bozukluklarıyla ilgili önerilere dönün. Bütün rehberi bir oturuşta bitirmeniz gerekmiyor.

Okumanın vermesi gereken cevap: Rehber hiçbir diyet türünü üstün tutmadığına göre, kişiye uygun beslenme planının neye göre hazırlanmasını öneriyor?

Kaynak linki · Açık erişimli tam metin (PubMed Central)

2. Beslenme, hareket, uyku ve ruh sağlığı

Cowan S, Lim S, Alycia C, et al. Lifestyle management in polycystic ovary syndrome - beyond diet and physical activity. BMC Endocr Disord. 2023;23(1):14. doi:10.1186/s12902-022-01208-y

Bu derlemede PMOS’ta yaşam tarzı değişikliği yalnız beslenme ve egzersizden ibaret görülmüyor. Uyku, psikolojik destek ve davranış değişikliğini etkileyen koşullar da inceleniyor. Bir beslenme önerisinin günlük yaşamda neden kolay ya da zor uygulandığını buradan okuyabilirsiniz. Ancak anılan yaklaşımların hepsi aynı güçte araştırmaya dayanmıyor.

Beslenme ve fiziksel aktivite bölümlerinden sonra uyku ve psikolojik destek bölümlerine geçin. Yazarların henüz yeterince araştırılmadığını söylediği konuları not edin.

Okumanın vermesi gereken cevap: Beslenme planına uyumu değerlendirirken uyku ve psikolojik durum hakkında hangi bilgileri gözden kaçırmamak gerekir?

Kaynak linki · Açık erişimli tam metin (PubMed Central)

3. Beslenmenin kilo dışındaki etkileri

Herbert S, Woolf K. Moving beyond Weight: A Narrative Review of the Dietary and Lifestyle Management for Reducing Cardiometabolic Risk in Polycystic Ovary Syndrome (PCOS). Nutrients. 2023;15(24):5069. doi:10.3390/nu15245069

Derleme, PMOS’ta kardiyometabolik sağlığı beslenme ve yaşam tarzı üzerinden inceliyor. Beslenmenin niteliği, glukoz ve kan yağları kilo değişimiyle birlikte değerlendiriliyor. Tartıya yansımayan iyileşmeleri klinik takipte görmek için yararlı bir okuma; yine de belirli bir yaklaşımın herkeste üstün olduğunu göstermek için tek başına yeterli değil.

Diyet türlerini karşılaştıran bölümleri okuyun. Her çalışmanın neyi ölçtüğünü ve kilo değişimini nasıl hesaba kattığını not edin.

Okumanın vermesi gereken cevap: Bir diyetin etkisini değerlendirirken kilonun yanında hangi kan değerleri ve ölçümler izlenebilir?

Kaynak linki · Açık erişimli tam metin (PubMed Central)

4. Diyet değişikliği ve üreme sağlığı

Shang Y, Zhou H, He R, et al. Dietary Modification for Reproductive Health in Women With Polycystic Ovary Syndrome: A Systematic Review and Meta-Analysis. Front Endocrinol (Lausanne). 2021;12:735954. doi:10.3389/fendo.2021.735954

Bu derlemede beslenme değişiklikleriyle adet düzeni, yumurtlama ve klinik gebelikte iyileşmeler bildiriliyor. Bazı alt grup analizleri düşük karbonhidratlı yaklaşımları destekliyor; ancak diyetler, karşılaştırmalar ve çalışma yöntemleri farklı. Bu sonuçları 2023 rehberinin tek bir diyet türünü üstün tutmayan önerisiyle birlikte okuyun. Klinik gebelikteki artış, canlı doğumda da artış olduğunu tek başına göstermez.

Önce çalışma özellikleri tablosuna, ardından üreme sonuçlarının ayrı ayrı analizlerine bakın. Son bölümde yöntemin nasıl kurulduğunu da okuyun.

Okumanın vermesi gereken cevap: İncelenen diyetlerin ve bakılan üreme sonuçlarının birbirinden farklı olması, ortak bir öneri çıkarmayı nasıl etkiliyor?

Kaynak linki · Açık erişimli tam metin (PubMed Central)

5. Egzersiz tek başına ve diyetle birlikte

Kite C, Lahart IM, Afzal I, et al. Exercise, or exercise and diet for the management of polycystic ovary syndrome: a systematic review and meta-analysis. Syst Rev. 2019;8(1):51. doi:10.1186/s13643-019-0962-3

Bu meta-analiz, egzersizin tek başına veya diyetle birlikte uygulandığı araştırmaları inceliyor. Bazı metabolik göstergelerde, vücut ölçümlerinde ve aerobik kapasitede iyileşmeler bildiriliyor. Ancak birçok sonuçta etkiler sınırlı, güven aralıkları geniş; tek bir çalışmanın çıkarılması bile analizi değiştirebiliyor. Bulgular egzersizin hangi ölçümlere katkı sağlayabildiğini gösterse de kesin bir plan vermiyor.

Önce egzersiz programlarının nasıl gruplandırıldığına, sonra fiziksel uygunluk ve insülin direnciyle ilgili sonuçlara bakın. Egzersizle diyetin birlikte verildiği araştırmalarda katkıların ayrı ölçülüp ölçülmediğine dikkat edin.

Okumanın vermesi gereken cevap: Egzersizin etkisine kilo değişiminin yanında hangi ölçümlerle bakılmış?

Kaynak linki · Açık erişimli tam metin (PubMed Central)

6. Seansta yeme davranışı neden sorulmalı?

Lalonde-Bester S, Malik M, Masoumi R, et al. Prevalence and Etiology of Eating Disorders in Polycystic Ovary Syndrome: A Scoping Review. Adv Nutr. 2024;15(4):100193. doi:10.1016/j.advnut.2024.100193

Bu kapsam derlemesi, PMOS ile yeme bozuklukları ve bozulmuş yeme davranışı arasındaki ilişkiye bakan araştırmaları bir araya getiriyor. Çalışmalarda farklı tarama araçları ve tanı yöntemleri kullanıldığı için bildirilen sıklıklar geniş bir aralıkta. Bu oranları bütün PMOS’lu kişiler için tek bir sayı gibi kullanmak doğru olmaz. İlişki gösteren bulgular, neden-sonuç ilişkisini de tek başına açıklamıyor.

Önce kullanılan değerlendirme araçlarına, ardından tartışma bölümüne bakın. Tarama sonucunu klinik tanıyla karıştırmayın. Seansta kişiye şu iki sorunun sorulup sorulmadığına bakın: Yemeği kısıtlıyor mu? Yerken kontrolünü kaybettiği anlar oluyor mu?

Okumanın vermesi gereken cevap: PMOS ve yeme bozukluğu araştırmalarındaki sıklıklar neden birbirinden çok farklı çıkabiliyor?

Kaynak linki · Açık erişimli tam metin (PubMed Central)

7. İnositol takviyesi ve sınırlı kanıtlar

Fitz V, Graca S, Mahalingaiah S, et al. Inositol for Polycystic Ovary Syndrome: A Systematic Review and Meta-analysis to Inform the 2023 Update of the International Evidence-based PCOS Guidelines. J Clin Endocrinol Metab. 2024;109(6):1630-1655. doi:10.1210/clinem/dgad762

Rehberin 2023 güncellemesi için hazırlanan derleme, araştırmaları inositol biçimine, karşılaştırılan gruplara ve bakılan sonuçlara göre inceliyor. Bazı ölçümlerde yarar ihtimali görülse de genel kanıt sınırlı ve belirsiz. Bulgular, herkese aynı ürünü ya da karışım oranını önermek için yeterli değil.

Önce hangi inositol biçimlerinin karşılaştırıldığını okuyun. Ardından metabolik ve üreme sağlığı göstergelerini ayrı ayrı inceleyin; son olarak kanıtın ne kadar kesin olduğuna ve sonuç bölümüne bakın.

Okumanın vermesi gereken cevap: İnositol araştırmalarının sonuçları neden bütün PMOS’lu kişilere aynı takviyeyi önermeye yetmiyor?

Kaynak linki · Açık erişimli tam metin (PubMed Central)

8. Metformin kullanan kişide beslenme

Melin J, Forslund M, Alesi S, et al. The impact of metformin with or without lifestyle modification versus placebo on polycystic ovary syndrome: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Eur J Endocrinol. 2023;189(2):S38-S64. doi:10.1093/ejendo/lvad098

Bu derlemede metformin hem plaseboyla hem yaşam tarzı değişikliğiyle karşılaştırılıyor. Beden kütle indeksi, insülin direnci ve açlık glukozundaki bazı iyileşmeler için orta kesinlikte kanıt bildiriliyor; sindirim sistemi şikâyetleri da daha sık görülüyor. Etkinin büyüklüğü ve kanıtın kesinliği, incelenen sonuca göre değişiyor.

Karşılaştırma gruplarıyla başlayın, sonra metabolik sonuçlar ile yan etkileri okuyun. Bulguları 2023 rehberinin 4.3 numaralı metformin bölümüyle birlikte değerlendirin. Amaç ilaç kararı vermek değil, metformin kullanan bir kişiyle beslenme danışmanlığında nelere dikkat edileceğini anlamak.

Okumanın vermesi gereken cevap: Metforminin faydası hangi ölçümlerde daha belirgin ve sindirim yan etkileri bu değerlendirmede nasıl hesaba katılmış?

Kaynak linki · Açık erişimli tam metin (dergi sitesi)

Tamamlayıcı Okumalar

9. Ergenlerde değerlendirme neden farklı?

Peña AS, Witchel SF, Boivin J, et al. International evidence-based recommendations for polycystic ovary syndrome in adolescents. BMC Med. 2025;23(1):151. doi:10.1186/s12916-025-03901-w

2023 uluslararası rehberinin ergenlere ilişkin önerilerini açıklayan bu yazı, ergenlikteki olağan değişimlerle PMOS bulgularının neden dikkatle ayrılması gerektiğini anlatıyor. Tanı yaklaşımı yetişkinlerle aynı değil; ultrason görünümü ve AMH ergenlerde tanı için önerilmiyor. Rehberde yaşam tarzı değişikliğine ve ruh sağlığına da yer veriliyor; ergenlerle kilo üzerinden damgalayıcı bir dille konuşulmaması isteniyor.

Önce tanı önerilerini ve “risk altında” değerlendirmesini okuyun. Ardından yaşam tarzı ve psikolojik sağlık bölümlerine geçin. Bu yazı, ayrı bir 2025 rehberi değil, 2023 rehberinin ergenlere odaklanan açıklaması.

Okumanın vermesi gereken cevap: Yetişkinlerde kullanılan tanı yaklaşımı ergenlere neden doğrudan uygulanmıyor?

Kaynak linki · Açık erişimli tam metin (PubMed Central)

10. PMOS’lu kişiler gündelik hayatlarında çözüm amaçlı neleri deniyorlar?

Cowan S, Grassi A, Monahan Couch L, et al. Evidence-Based Lifestyle Guidelines and Self-Management Strategies Utilized by Women with Polycystic Ovary Syndrome. Nutrients. 2023;15(3):589. doi:10.3390/nu15030589

Başlığında rehber sözcüğü geçse de bu çalışma bir rehber değil, çevrim içi anket araştırması. Ankete katılanların beslenme ve hareket için neler yaptığını, bilgiyi nereden aldığını ve deneyimlerini inceliyor. Makale 2023’te yayımlanmış olsa da veriler 2015-2016’da toplanmış. Kişilerin bir yöntemi denemiş olması, o yöntemin etkili olduğunu göstermiyor.

Önce ankete katılanlara nasıl ulaşıldığını ve verilerin ne zaman toplandığını okuyun. Sonra kişilerin neler denediğine ve bilgiyi nereden aldığına bakın. Sonuçları bugünkü bütün PMOS’lu kişilere genellemeyin.

Okumanın vermesi gereken cevap: Bu anketten kişilerin bilgi ve destek ihtiyacı hakkında ne öğrenilebilir; hangi yaklaşımın etkili olduğu hakkında neden kesin sonuç çıkarılamaz?

Kaynak linki · Açık erişimli tam metin (PubMed Central)

11. Yaşam tarzı programları ve eksik veriler

Lim SS, Hutchison SK, Van Ryswyk E, et al. Lifestyle changes in women with polycystic ovary syndrome. Cochrane Database Syst Rev. 2019;3(3):CD007506. doi:10.1002/14651858.CD007506.pub4

Bu sistematik derlemede PMOS’ta yaşam tarzı değişikliği programları, çok az öneri alan ya da hiç program almayan gruplarla karşılaştırılıyor. Kiloda ve bazı androjen göstergelerinde iyileşme olabileceği belirtiliyor; ama çalışmaların niteliği ve bulguların eksik bildirilmesi yüzünden bu bulgular kesin değil. Canlı doğum gibi önemli üreme konularında veri yok. Genel önerilerin hangi araştırmalara dayandığını görmek için okuyabilirsiniz.

Önce sade dilde özeti, ardından kanıtın ne kadar kesin olduğunu gösteren özet tabloyu okuyun. Bir çalışmanın bir konuda veri bildirmemesi, orada etki bulunmadığı anlamına gelmez.

Okumanın vermesi gereken cevap: Yaşam tarzı değişikliğinin yararına hangi ölçümlerde bakılmış, hangilerinde veri yok?

Kaynak linki · Açık erişimli tam metin (PubMed Central)

12. Glisemik indeks ve yük araştırmaları

Kazemi M, Hadi A, Pierson RA, et al. Effects of Dietary Glycemic Index and Glycemic Load on Cardiometabolic and Reproductive Profiles in Women with Polycystic Ovary Syndrome: A Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Controlled Trials. Adv Nutr. 2021;12(1):161-178. doi:10.1093/advances/nmaa092

Meta-analiz, glisemik indeksi ya da yükü düşük diyetleri karşılaştıran randomize araştırmaları bir araya getiriyor. İnsülin direnci, kan yağları ve bel çevresi gibi bazı göstergelerde olumlu sonuçlar var; bütün ölçümler benzer biçimde değişmiyor. Glisemik indeksin düşürülmesi ile toplam karbonhidratın azaltılması da farklı uygulamalar.

Diyetlerin nasıl tanımlandığını ve enerji alımlarının benzer olup olmadığını inceleyin. Ardından metabolik bulguları ve üreme sağlığına ilişkin bulguları ayrı ayrı okuyun.

Okumanın vermesi gereken cevap: Düşük glisemik indeksli bir beslenme düzeni ile düşük karbonhidratlı diyet arasındaki fark nedir?

Kaynak linki · Açık erişimli tam metin (PubMed Central)

13. Diyetleri sıralayan analizler

Juhász AE, Stubnya MP, Teutsch B, et al. Ranking the dietary interventions by their effectiveness in the management of polycystic ovary syndrome: a systematic review and network meta-analysis. Reprod Health. 2024;21(1):28. doi:10.1186/s12978-024-01758-5

Bu ağ meta-analizinde farklı diyetler metabolik ve hormonal ölçümlere göre karşılaştırılıyor. DASH bazı ölçümlerde üst sıralarda yer alıyor. Ancak bir diyetin sıralamada önde olması, yararının ne kadar büyük ya da kanıtının ne kadar kesin olduğunu göstermez. Bu makaleyi listenin ilk kaynağı olan uluslararası kılavuzla birlikte okuyun.

Çalışmalardaki kişi sayısıyla, diyetlerin doğrudan karşılaştırıldığı analizlerle ve sonuçların ne kadar kesin olduğunu gösteren aralıklarla başlayın. Sıralama tablolarını her sonuç için ayrı değerlendirin.

Okumanın vermesi gereken cevap: Bir diyetin analizde ilk sıraya çıkması, herkes için en iyi seçenek olduğunu gösterir mi?

Kaynak linki · Açık erişimli tam metin (PubMed Central)

14. Omega-3 takviyesi araştırmaları

Yang K, Zeng L, Bao T, et al. Effectiveness of Omega-3 fatty acid for polycystic ovary syndrome: a systematic review and meta-analysis. Reprod Biol Endocrinol. 2018;16(1):27. doi:10.1186/s12958-018-0346-x

Omega-3 takviyesini inceleyen bu meta-analizde bazı insülin direnci ve kan yağı göstergelerinde iyileşme bildirilmiş. Çalışmaların süreleri ve kullanılan ürünler farklı. Metabolik bir ölçümde görülen değişimden doğurganlık ya da uzun dönem hastalık riski için aynı güçte sonuç çıkarılamaz. Takviye araştırmalarının neye bakıp neye bakmadığını görmek için listede yer alıyor.

Kullanılan dozları, çalışma sürelerini ve birlikte verilen uygulamaları okuyun. Çalışmaların bakmadığı yararları bulgulara eklemeyin.

Okumanın vermesi gereken cevap: Omega-3 çalışmaları PMOS’ta hangi yararları değerlendirmiş, hangilerini değerlendirmemiş?

Kaynak linki · Açık erişimli tam metin (PubMed Central)

15. D vitamini eksikliği ve tedavi iddiası

Zhang B, Yao X, Zhong X, et al. Vitamin D supplementation in the treatment of polycystic ovary syndrome: A meta-analysis of randomized controlled trials. Heliyon. 2023;9(3):e14291. doi:10.1016/j.heliyon.2023.e14291

D vitamini çalışmalarını birleştiren bu yayın, bazı hormonal ve metabolik göstergelerde değişiklikler bildiriyor. Başlangıçtaki D vitamini düzeyi, takviye süresi ve ek uygulamalar çalışmalar arasında değişiyor. Eksikliğin giderilmesi başka, D vitamininin PMOS’a özgü bir tedavi gibi önerilmesi başka bir karardır; ikisini karıştırmadan okuyun.

Çalışma özellikleri tablosunu ve bulguları etkileyebilecek başlangıç farklılıklarını inceleyin. Üreme sağlığına ilişkin bulguları laboratuvar değerlerinden ayrı değerlendirin.

Okumanın vermesi gereken cevap: Bir takviye araştırmasının sonucu, PMOS tanısı alan herkese aynı ürünü önermek için yeterli mi?

Kaynak linki · Açık erişimli tam metin (PubMed Central)

16. PMOS’ta yeme bozukluğu daha mı sık?

Lee I, Cooney LG, Saini S, et al. Increased odds of disordered eating in polycystic ovary syndrome: a systematic review and meta-analysis. Eat Weight Disord. 2019;24(5):787-797. doi:10.1007/s40519-018-0533-y

Bu sistematik derleme ve meta-analiz, PMOS tanısı olan kadınları kontrol gruplarıyla karşılaştıran sekiz çalışmayı bir araya getiriyor. PMOS grubunda tarama ölçeklerinde yüksek puan ve konmuş bir yeme bozukluğu tanısı daha sık bulunmuş. Önceki kapsam derlemesinden farklı olarak karşılaştırmalı verileri birleştiriyor; ancak her analiz az sayıda çalışmaya dayanıyor ve güven aralıkları geniş. Bu bulgular yeme davranışını seansta sormak için bir gerekçe; tek bir kişide tanı koymak için kullanılamaz.

Tarama ölçeğinden gelen sonuçlarla konmuş tanıları ayrı ayrı okuyun. Her analizdeki çalışma sayısına ve güven aralıklarının genişliğine bakın.

Okumanın vermesi gereken cevap: Beslenme danışmanlığında PMOS’lu kişiye yeme davranışını sormak neden önemlidir?

Kaynak linki · Açık erişimli tam metin (PubMed Central)

Son Not

Bu listeyi ilerleyen dönemde düzenli olarak güncellemeyi planlıyorum. Öneri ve tavsiyelerinizi, özellikle yararlı bulduğunuz ve yer alsa iyi olur dediğiniz kaynakları benimle dilediğiniz zaman paylaşabilirsiniz.

İletişim sayfası