Hangi Diyetisyeni Seçmeli? Size Liste Veren Değil, Beslenme Becerisi Öğreten

Bir diyetisyene gitmeye karar verdiniz; Instagram'ı ya da doktor sitelerinden birini açıp aramaya başladınız. Gözünüz aydın, artık çok farklı seçenekleriniz var: biri meşhur bir üniversitede doktora yapıyor ve paylaştığı story'lerde hep "çok yoğun", öteki direkt düz influencer; viral tarifler ve dudak dolgusu ile tanınıyor, sanki her konunun uzmanı: her konudan sonsuz içeriğe dair yorumu var, bir diğeri ise kendini detokslara ve selfie'lere vermiş; adına yazılan tüm yorumlar üç günde beş kilo verdiriyor diye anlatılıyor. Hangisini seçeceğinizi şaşırıyorsunuz, çünkü hepsi bir şekilde "en iyi" olduğunu gözünüze sokuyor.

Günümüzde yaşadığımız bu kararsızlık çok normal. Tüm bu sürece yanlış açıdan bakıyor olmak da öyle.

Piyasada genelde iki kriter öne çıkar. Birincisi statü kriteri: "En iyi üniversiteden mezun olsun, en çok takipçisi olsun, en pahalısı olsun." İkincisi hız kriteri: "En kısa sürede en çok kilo verdiren, en net listeyi veren olsun." İkisi de kulağa güzel geliyor ama ikisi de almaya çalıştığınızın nitelikli bir sağlık hizmeti olduğu düşünüldüğünde oldukça eksikler. Biri size statü satıyor, öteki size sonuç satıyor. Ne yazık ki diyetisyenlik böyle bir şey değil. Diyetisyenlik ya da sağlık tabanlı hemen her danışmanlık hizmeti aslında yapısı gereği uzun vadeli bir ilişki ve öğrenme işi.

Doğru kişi ile ne suçlanmalı ne de size yeni bir mucize satılmalı. Gerçek şu: doğru diyetisyen, size bir liste verip gönderen değil; size değişen hayatınıza uyum sağlayan beslenme becerisi ve kendi kendinizi yönetme yetisi öğreten kişidir.

Balık tutmayı öğretmek?

Bu yazı boyunca aklınızda tutmanızı istediğim bir ayrım var. Diyetisyen seçimini şöyle düşünün. Açlıktan ölen birine her gün hazır balık vermek, onu kısa süreli kurtarır ama bağımlı bırakır. Ona olta atmayı, balığı nerede bulacağını, mevsimine göre nasıl seçeceğini, pişirmesini ve kendi ihtiyacına göre porsiyonunu ayarlamayı öğretmek ise onu ömür boyu besler.

Doğru diyetisyenlik tam olarak budur. Size sadece bugün ve "bir hafta" ne yiyeceğinizi söylemez; yarın, önümüzdeki ay, iş değişince, hastalanınca, tatile çıkınca ne yapacağınızı da öğrenmenizi sağlar. Eğer bir diyeti körü körüne takip ediyor ve bitsin diye gün sayıyorsanız başınız belada demektir. Bu tarz planların işe yaradığı tek nokta, hayatın aynı kalması şartıyla kendinizi zorladığınız anlardır. Oysa hayat hiçbirimiz için öyle işlemiyor.

Mit: İyi diyetisyen = iyi liste veren

En yaygın inançlardan biri bu. Diyetisyenin işinin bir liste yazmak olduğu, listenin ne kadar farklı/detaylı ve kısıtlayıcı vs. olduğunun da o uzmanın değerini gösterdiği düşünülür. Kahvaltıda şu, öğlende bu, akşamda şu kadar gram... Ne kadar spesifikse ya da "ezber bozan"sa o kadar iyi sanılır.

Ne yazık ki bu düşünce hem yanlış hem de kısa vadelidir. Aslında gerçek beslenme eğitiminde listenin kendisi yalnızca bir ödevdir, yani araçtır; amaç değil. Araştırmalar, sürekli olarak tahmin edebileceğiniz gibi yalnızca listeye bağlı kalan yaklaşımların uzun vadede sınırlı kaldığını göstermekte. Tam ağırlık yönetimi süreçlerinde asıl önerilen şey çılgın ve yeni listeler değil; aksine diyetisyenlerin, danışanla işbirliği içinde, ortak kararla şekillenen bireyselleştirilmiş bir süreç yürütebilmesi ¹. Yani işin merkezinde liste değil, danışanın kendi hayatına uygun çözümler üretilmesi var.

Hadi konuyu somutlaştıralım. Literatüre göre obez kişilerde kısa süreli bilişsel davranışçı tedavi eğitimiyle birlikte verilen yapılandırılmış net bir diyet, tek başına diyete oranla daha fazla ağırlık kaybı sağlayabiliyor ². Yani işe yarayan şey sadece listenin içeriği değil; listenin nasıl verildiği ve danışanın nedenini anlayıp süreci sürdürebilmesi için onunla yapılan beceri eğitimi. Liste başlangıçta bir iskelet olabilir ama iskeletin içini dolduran, sizin günlük kararlarınızdır.

Klinikte yıllardır gördüğüm klasik bir tablo var. Birine üç aylık "mükemmel" bir liste verilmiş, o liste ile bu süre zarfında on beş kilo da verilmiş, ama sonra araya hayat girip kişi süreçten kopunca liste unutulmuş ve kilolar bir yıl içerisinde geri gelmiş. Kişi bir yıl sonra nasılsa "liste bende" diyerek tekrar yapmaya çalışmış ama artık olmuyor. Neden? Çünkü o kişiye yemek seçme, porsiyon ayarlama, sosyal ortamda yemek yeme, stresli günlerde kendini besleme gibi beceriler öğretilmemiş. Liste bir kopya kağıdı gibidir; sınavda yardım eder ama hayatın geri kalanında yanında taşıyamazsınız.

Gerçek danışmanlık içeriği: Değişim becerisi öğretmek

Peki işe yarayan diyetisyenlik nedir? Kısa cevap: davranış değişikliği tekniklerini, sağlık okuryazarlığını ve öz-yönetimi bir arada kullanan bir süreç.

Beslenme danışmanlığında davranış değişikliği modelleri ve bilişsel davranışçı teknikler, hedeflenen diyet alışkanlıklarını, kiloyu ve kardiyometabolik risk faktörlerini değiştirmede inanılmaz önemliler ³. Bunlardan hedef belirleme, öz-izleme, eylem planlama, problem çözme, geri bildirim, sosyal destek ve motivasyonel görüşme gibi yaklaşımlar bir listeden çok daha fazlası. Bunlar günlük hayatta karşılaşacağınız durumlarla başa çıkmanızı sağlayan ve aldığınız danışmanlık süreçleri esnasında kazanmanız gereken becerilerdir.

Bunlardan en önemlilerinden biri olarak öz-izleme yani yediklerinizi, aktivitenizi, duygularınızı takip etmek, davranış değişikliğinin en güçlü araçlarından biri ⁴.

Ama bu size bir defter verilip "yaz" denmesi değil. Öz-izleme farkındalık yaratır. Neden yediğinizi, ne zaman yediğinizi, hangi durumlarda seçimlerinizin değiştiğini görmenizi sağlar. Bir diyetisyen devreye girince bu veriler sizinle birlikte yorumlanır ve gerçekçi planlar çıkar.

Tip 2 diyabetli yetişkinlerde yapılan sistematik derleme ve meta-analiz de diyet ve fiziksel aktiviteyi birlikte hedefleyen tekniklerin HbA1c, kilo ve lipid profilini iyileştirdiğini gösteriyor ⁵. Etkili teknikler arasında hedef belirleme, davranış geri bildirimi ve kaynakları koruma gibi beceriler öne çıkmakta. Yani doğru diyetisyen sizi pasif bir liste takipçisi olarak görmemeli; her seansı bir eğitim seansı haline getirip aktif bir problem çözücü olarak yetiştirmeli.

Bir başka açıdan bakalım. Sağlık okuryazarlığı ve obezite arasındaki ilişkiyi inceleyen kapsamlı çalışmalar, düşük okuryazarlığın kilo yönetimini zorlaştırırken, yüksek okuryazarlığın ise kolaylaştırdığını göstermekte ⁶. Yani diyetisyenin işi, sizi karmaşık beslenme bilgisinin içinde yalnız bırakmak değil; o bilgiyi sizin hayatınızda kullanabileceğiniz hale getirmek ve bu bağlamda size yol göstermek. Doğru uzman bilgiyi ezberleten değil, anlamlandıran ve hayatınıza uyması için uyarlayan kişidir.

Neden diyetisyen-danışan ilişkisi listenin ötesinde olmalı?

Genel bir görüş: "Diyetisyenin işi doğru bilgiyi vermek ve yasak koymaktır, arkadaş canlısı olmak ya da empati yapmak değil." Oysa danışan-diyetisyen ilişkisinin tedaviye devam etme, motivasyon ve öz-yönetim üzerinde önemli bir rolü olduğu hemen her çalışmada gösterilmekte ⁷. Yani kişi kendisini dinlenmiş, anlaşılmış ve ortak karar alıyor gibi hissettiğinde sürece çok daha bağlı kalma eğiliminde oluyor. Anlayacağınız iş yine listenin ötesinde; sağlıklı bir ilişki kurmakta.

Bu sadece duygusal bir lüks değil. Psikoterapi araştırmalarında terapötik ittifakın, terapi sonuçlarındaki varyansın yaklaşık yüzde yedisini açıkladığı görülmüş durumda ⁷.

Bu oran küçük görünebilir ama terapi tekniklerinin kendisinden daha güçlü bir etki demektir. Beslenme danışmanlığı süreci bir psikoterapi olmasa da benzer şekilde bir işbirliği ve güven ilişkisine dayanır. Yani diyetisyenin ne kadar bilgisi olduğu kadar, o bilgiyi size nasıl aktardığı da önemlidir.

Bazen liste daha yapılandırılmış olmalı mı?

Buraya kadar anlattıklarım genel yetişkin popülasyonu için geçerli. Ama dürüst olmak gerekirse, bazı durumlarda daha yapılandırılmış, daha yakın takip ve hatta belirli bir liste gerekebilir. Aktif yeme bozukluğu bulunan kişilerde, ciddi metabolik bozuklukları olanlarda, ameliyat öncesi hazırlık döneminde olanlarda veya bilişsel olarak yemek seçimini kendi başına yapamayacak kadar zorlanan kişilerde daha rehberlikçi bir yaklaşım gerekebilir.

Ama bu durumlarda bile asıl hedef, kişiyi mümkün olduğunca kendi başına karar verebilir hale getirmektir. Diyet yapılandırmaları geçici bir iskelet olmalı; ömür boyu taşınacak bir kafes değil.

Bu yüzden "liste asla verilmemeli" demiyoruz ancak "liste tek başına yeterli olmamalı" diyoruz.

Doğru diyetisyeni seçerken nelere bakmalı?

Bütün bunların pratik karşılığı şu sorulara dönüşüyor. Bir diyetisyene gitmeden önce veya ilk görüşmede kendi kendinize şunları sorabilirsiniz:

1. Size sadece bugün ne yiyeceğinizi mi söylüyor, yoksa nedenini mi öğretiyor? Cevap yalnızca "bunu ye, bunu yeme" ise uzun vadede yetersiz kalacaktır. Amaç, kararın mantığını anlamak olmalı. Açıklamasını yapamıyor ya da geçiştiriyorsa süreciniz zarar görür.

2. Hayatınız değişince hareket planınız da değişiyor mu? Seyahat, ramazan, yoğun iş temposu, hastalık, sosyal davetler... Gerçek bir plan bunların hepsine esneklik gösterebilmelidir.

3. Sizi dinliyor mu, yoksa sadece ezbere anlatıp zamanı mı dolduruyor? İlk görüşmede yeme öykünüzü, günlük rutininizi, zorlandığınız anları, tercihlerinizi soruyor mu? Yoksa doğrudan listeye mi geçildi?

4. Hedefler sizinle birlikte mi belirleniyor? Ortak karar verme ve kişiye özel hedef belirleme, etkili beslenme danışmanlığının merkezindedir ¹.

5. Sizi takip ediyor mu, yoksa bir kez görüşüp gönderiyor mu? Yoğun ve sürekli takip, kilo yönetimi sonuçlarını iyileştirir ⁴. Yani tek seanslık mucizeler genelde kısa ömürlü olurlar. Bu yüzden seçeceğiniz kişiye ulaşabilir olmalısınız (maddi ve manevi olarak).

6. Aldığınız danışmanlık hizmeti size ek beceriler kazandırıyor mu? Etiket okuma, porsiyon ayarlama, yemek hazırlama, sosyal ortamda seçim yapma, stresli anlarda alternatifler üretme gibi konularda size yol gösteriyor mu?

7. Kendinizi yargılanmadan konuşabiliyor musunuz? Kendinizi savunma moduna soktuğunuz bir ilişki, değişim için uygun zemin değildir.

Özetle, kırmızı çizgiler

Diyetisyen seçerken en çok baktığımız şeyler yorumları, sosyal medya ünü veya verdiği listelerin "özelliği" olabilir. Ama gerçekten işe yarayan kriter, o uzmanın size ne katabildiğidir. Doğru diyetisyen, size hazır balık veren değil; balık tutmayı öğreten kişidir. Size sadece bugünkü tabağınızı değil, önünüzdeki yılların beslenme kararlarını yönetme becerisini kazandırır.

Diyet bir listeden ibaret değildir. Diyet, hayatın içinde sürdürülebilir seçimler yapmaktır. Bu seçimleri sizin adınıza birinin sürekli yapmasını beklemek hem yorucu hem kırılgan bir yoldur. Doğru uzman, sizi bu yolda yalnız bırakmaz ama yürüyenin siz olduğunu da asla unutturmaz.

REFERANSLAR

• 1- Morgan-Bathke M, Berg J, Dechert D, et al. Medical Nutrition Therapy Interventions Provided by Dietitians for Adult Overweight and Obesity Management: An Academy of Nutrition and Dietetics Evidence-Based Practice Guideline. J Acad Nutr Diet. 2024;124(1):108-132. Kaynağı ara ↗ ↩
• 2- Muggia C, Cuzzolaro M, Simonetto C, et al. Brief group cognitive behavioral treatment in addition to prescriptive diet versus standard care in obese and overweight patients: a randomized controlled trial. e-SPEN J. 2014;9(5):e179-e184. Kaynağı ara ↗ ↩
• 3- Spahn JM, Reeves RS, Keim KS, et al. State of the evidence regarding behavior change theories and strategies in nutrition counseling to facilitate health and food behavior change. J Am Diet Assoc. 2010;110(6):879-891. Kaynağı ara ↗ ↩
• 4- Perperidi M, Papadopoulou SK, Vlahos N, et al. Identifying the effective behaviour change techniques in theory-based lifestyle interventions for the treatment of overweight/obesity in breast cancer survivors: a systematic review. Int J Behav Nutr Phys Act. 2023;20(1):72. Kaynağı ara ↗ ↩
• 5- Cradock KA, ÓLaighin G, Finucane FM, et al. Behaviour change techniques targeting both diet and physical activity in type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis. Int J Behav Nutr Phys Act. 2017;14:18. Kaynağı ara ↗ ↩
• 6- Upton A, Spriou D, Craig M, et al. Health literacy and obesity in a systematic scoping review. Obes Res. 2025;64(1):3904. Kaynağı ara ↗ ↩
• 7- Nagy A, Ferguson M, Bown C, et al. The therapeutic relationship between a client and dietitian: an integrative review. Nutr Diet. 2022;79(5):561-576. Kaynağı ara ↗ ↩