Diyetisyen Randevusu Öncesi Sorular

"Bana bir ayda 15 kilo verdirir misiniz?"

Bu, danışanlarımdan değil; birlikte çalışmadan önce bilgi almak için arayanlardan duyduğum sorulardan biri. Soruyu küçümsemiyorum. Karşımızdaki uzmana zaman, emek ve para ayırmadan önce sonucun ne olacağını bilmek istiyoruz. Fakat bizi hiç tanımayan birinin verdiği kesin cevap, çoğu zaman aradığımız güvenceyi değil, yalnızca güçlü bir vaadi gösterir.

Ben kimseye kilo verdirmiyorum. Beslenme sürecinde veriyi değerlendiriyor, seçenekleri açıklıyor ve kişinin uygulayabileceği yolu birlikte kuruyorum. Güncel diyetetik kılavuzları da hedeflerin kişinin gereksinimleri ve tercihleriyle belirlenmesini; kararların uzman ile danışan tarafından birlikte verilmesini öneriyor.^{1, 2}

Diyetisyen seçerken eğitim, uzmanlık alanı ve çalışma yaklaşımı ayrı bir eleme aşaması. Burada ise randevu öncesinde ve ilk görüşmede sorabileceğimiz sorulara odaklanıyoruz.

Soruyu değil, öğrenmek istediğimizi değiştirelim

Randevu öncesinde sık sorulan üç soru aslında üç anlaşılır ihtiyacı taşıyor: sonucu öngörmek, yöntemin bize uygunluğunu bilmek ve desteğin nasıl süreceğini anlamak. Soruyu değiştirdiğimizde, alacağımız bilgi de değişiyor.

İlk sorudaki sorun kilo hedefi istememiz değil, değerlendirme yapılmadan kesinlik beklememiz. Sağlık durumu, önceki kilo değişimleri, kullanılan ilaçlar ve günlük koşullar görülmeden verilecek sayı varsayımdır. Kılavuzlar hedeflerin kişi için uygun ve kişi tarafından istenen sonuçlara göre ortak belirlenmesini öneriyor.^{1, 2}

İkinci soruda yöntemi baştan seçmiş oluyoruz. Keto, aralıklı oruç veya başka bir yaklaşım ilgimizi çekebilir. Daha yararlı olan, uzmanın yöntemi hangi gerekçeyle uygun bulduğunu ve hangi durumda önermeyeceğini açıklayabilmesidir. Ortak karar verme modellerinde seçenekleri açıklamak, kişinin tercihlerini öğrenmek ve bilgiyi o kişiye uyarlamak sık görülen temel bileşenlerdir.^{3, 4}

Üçüncü soru ise sayıdan çok değişiklik ölçütünü sormalı. Haftalık yeni kâğıt almak planın geliştiğini göstermez. Planın geri bildirimle değişebilmesi, kişiye özel diyetin temel ölçütlerinden biridir.

Randevuya giderken ne hazırlamalıyız?

İlk görüşmeye eksiksiz bir dosyayla gitmek zorunda değiliz. Ama kararları değiştirebilecek bilgileri önceden düşünmek, görüşmenin varsayımlarla başlamasını önler.

• Varsa yakın tarihli laboratuvar sonuçlarımızı ve tanılarımızı
• Kullandığımız ilaçları ve takviyeleri
• Daha önce denediğimiz beslenme yöntemlerini, neyin işe yarayıp nerede zorlandığımızı
• Tipik bir iş günü ile hafta sonunun nasıl geçtiğini
• Önceliğimizi ve değiştiremeyeceğimiz bir koşulu, örneğin vardiya, bütçe veya evde yemek hazırlayamama durumunu

Burada amaç kendimizi "iyi danışan" gibi göstermek değil. Pazartesi sabahımız nasıl yaşanıyorsa onu anlatmak istiyoruz. Kişi merkezli bakım çalışmalarında danışan ile sağlık profesyonelinin en sık uzlaştığı alanlardan biri bilginin paylaşılması; kişinin karara ne ölçüde katıldığı ise bağlama göre daha fazla değişiyor.⁴

Benim ilk görüşmelerim ortalama 60-90 dakika sürüyor. Bunun nedeni her ilk görüşmenin bu kadar sürmesi gerektiği değil; sağlık durumunu, günlük düzeni ve önceki deneyimleri dinlemeden sağlıklı bir başlangıç planı kuramayacak olmam.

İlk görüşmede gerçekten ne sormalıyız?

İlk görüşme tek taraflı bir mülakat değildir. Biz uzmana soru sorarken onun da bizi anlamaya çalışması gerekir. Şu beş soru, görüşmenin sınırlarını kısa yoldan açar:

1. "İlk değerlendirmede hangi bilgilere bakıyorsunuz?" Boy ve ağırlığın yanında sağlık öyküsünü, ilaçları, günlük düzeni ve önceki deneyimleri de duymak isteriz.
2. "Hedefleri nasıl belirleyeceğiz?" Yalnız tartı sonucunu mu, yoksa klinik gereksinime göre laboratuvar değerlerini, belirtileri ve uygulanabilirliği de mi izleyeceğimizi anlarız.
3. "Bir önerinin nedenini açıklayacak mısınız?" Seçeneklerin gerekçesini bilmek, karara katılmamızı sağlar. Ortak karar verme modelleri hem bilginin kişiye uyarlanmasını hem de kişinin tercihlerinin öğrenilmesini öne çıkarıyor.^{3, 4}
4. "Plan uygulanamadığında ne yapacağız?" Cevap, zorlandığımız noktayı inceleyip incelemeyeceğini veya doğrudan uyumsuzluk olarak görüp görmeyeceğini gösterir.
5. "Takip ve iletişim sınırlarınız nedir?" Görüşme sıklığını, aradaki soruların hangi kanaldan iletileceğini ve olağan dönüş süresini baştan öğreniriz.

Uzmanın da bize soru sorması gerekir. Ne yediğimiz kadar neden o biçimde yediğimizi, günümüzün nasıl geçtiğini ve önceki denemelerde ne olduğunu anlamaya çalışması, bilgiyi bize göre düzenleyebilmesinin ön koşuludur. Beslenme danışmanlığındaki ilişkiyi inceleyen 76 çalışmalık bütünleştirici derleme; dinleme, güven, saygı ve işbirliğinin klinik pratikte değerli görüldüğünü gösteriyor. Bu ilişkinin sağlık sonuçlarına bağımsız katkısının büyüklüğüyse henüz net değil.⁵

Verilen cevapta neye dikkat etmeliyiz?

Bir cevabın kulağa sıcak gelmesi ile işe yarar olması aynı şey değil. Şu ifadeler durup yeniden düşünmemizi gerektirir:

• Tek yöntem ısrarı: Sağlık öykümüz ve tercihlerimiz konuşulmadan herkes için aynı yöntemin sunulması, ortak karar alanını kapatır.^{1, 2}
• Gerekçesiz test veya ürün: Bir testin hangi klinik soruyu yanıtlayacağı ve sonucun hangi kararı değiştireceği açıklanamıyorsa neden önerildiğini ayrıca soralım.
• Yargılayan dil: Kilo veya önceki denemeler üzerinden utandıran yaklaşım yalnız kaba değildir. Kilo damgasına ilişkin uluslararası uzlaşı, bu dilin güveni ve sağlık hizmetine katılımı zedeleyebildiğini bildiriyor.⁶
• Belirsiz profesyonel sınırlar: Takibin nasıl yapılacağı, hangi durumda başka bir uzmana yönlendirme olacağı veya aradaki iletişimin nasıl işleyeceği açıklanmıyorsa beklentiler baştan çakışabilir.

Cevabın parlak olmasına gerek yok; uzmanın sınırlarını ve gerekçesini açıklayabilmesi yeterli. "Bunu sizi değerlendirmeden söyleyemem" sözü bazen yuvarlak gelebilir. Doğru yerde söylendiğinde ise mesleki sınırın işaretidir.

Görüşmeden sonra kararımızı nasıl veririz?

Randevudan çıktıktan sonra konuşmanın ne kadar hoş geçtiğinden önce dört şeye bakalım:

• Önerinin nedenini anladık mı?
• Bizden beklenenler açık mı?
• Uzmandan ne bekleyebileceğimizi biliyor muyuz?
• Bir sonraki adım belli mi?

Bu dört soruya yanıt verebiliyorsak karar verecek kadar bilgi toplamışız demektir. Veremiyorsak ikinci bir açıklama istemek veya başka bir uzmanla görüşmek makul. İlk randevunun görevi bizi ikna etmek değil, nasıl çalışacağımızı görünür kılmaktır.

Kaynaklar

1. Morgan-Bathke M, Raynor HA, Baxter SD, et al. Medical Nutrition Therapy Interventions Provided by Dietitians for Adult Overweight and Obesity Management: An Academy of Nutrition and Dietetics Evidence-Based Practice Guideline. J Acad Nutr Diet. 2023;123(3):520-545.e10. doi:10.1016/j.jand.2022.11.014 Kaynağı aç ↗ ↩
2. Raynor HA, Morgan-Bathke M, Baxter SD, et al. Position of the Academy of Nutrition and Dietetics: Medical Nutrition Therapy Behavioral Interventions Provided by Dietitians for Adults With Overweight or Obesity, 2024. J Acad Nutr Diet. 2024;124(3):408-415. doi:10.1016/j.jand.2023.11.013 Kaynağı aç ↗ ↩
3. Bomhof-Roordink H, Gärtner FR, Stiggelbout AM, Pieterse AH. Key components of shared decision making models: a systematic review. BMJ Open. 2019;9(12):e031763. doi:10.1136/bmjopen-2019-031763 Kaynağı aç ↗ ↩
4. Jaensch D, Baker N, Gordon S. Contemporaneous patient and health professional views of patient-centred care: a systematic review. Int J Qual Health Care. 2019;31(10):G165-G173. doi:10.1093/intqhc/mzz118 Kaynağı aç ↗ ↩
5. Nagy A, McMahon A, Tapsell L, Deane F. The therapeutic relationship between a client and dietitian: A systematic integrative review of empirical literature. Nutr Diet. 2022;79(3):303-348. doi:10.1111/1747-0080.12723 Kaynağı aç ↗ ↩
6. Rubino F, Puhl RM, Cummings DE, et al. Joint international consensus statement for ending stigma of obesity. Nat Med. 2020;26(4):485-497. doi:10.1038/s41591-020-0803-x Kaynağı aç ↗ ↩

Yazan

Uzm. Dyt. Deniz Eriş

Yeditepe Üniversitesi Beslenme ve Diyetetik'ten mezun oldum; ardından ABD'de Plymouth State University'de Public Health Education & Promotion yüksek lisansımı ve yeme bozuklukları üzerine graduate certificate'imi tamamladım.

10 yılı aşkın klinik deneyimle kilo yönetimi, metabolik sağlık ve yeme bozukluğu alanlarında danışmanlık veriyorum.

Bursa Nilüfer'deki ofisimde yüz yüze, tüm Türkiye'den ve yurt dışından online danışan kabul ediyorum; nasıl çalıştığımı hizmetler sayfasında anlattım.