İçeriğe atla
Dyteris, Bilimsel Beslenme Rehberi
DiyetisyenDeniz Eriş
Beslenme ve Metabolizma

Ferritin Neden Yükselmez?

Demir takviyesini düzenli kullandığınız hâlde ferritininiz yükselmiyorsa bu yazı sizin için. Çayın, kahvenin ve bazı besinlerin emilime etkisini, takviye seçerken nelere bakılacağını ve demir depolarının ne kadar sürede dolduğunu kaynaklarıyla birlikte inceleyeceğiz.

Diyetisyen Deniz ErişDiyetisyen Deniz Eriş18 dk okuma
Ferritin ve demir eksikliği: doğru bilinen yanlışlar
Bu yazıyı paylaşın
İçindekiler

Önemli Noktalar & Hap Bilgiler

  • Ferritin demir deposunu gösterir; depo boşalınca yorgunluk, baş ağrısı ve odaklanma güçlüğü görülebilmekte.
  • Yetişkinde 30 ng/mL ve altındaki ferritin, Amerikan Hematoloji Derneği'nin 2026 kılavuzuna göre demir eksikliği demek.
  • Heme demirin emilimi bitkisel demirden yüksektir; öğündeki C vitamini bitkisel demirin emilimini artırırken çay ve kahvenin öğün ile birlikte tüketimi emilimi azaltmakta.
  • Çalışmalara göre demir takviyesini gün aşırı almak, aynı sürede ve yarı sayıda dozla her gün alıma yakın sonuç veriyor.
  • Depoların dolması aylar sürer; ferritin yükselmiyorsa bakılacak nedenler arasında süren kan kaybı ve düzensiz kısa süreli kullanım var.

Demir ve Ferritin Nedir?

Birebir aynı gıdalarla beslenen iki kişiden birinin ferritini tahlilde oldukça yüksekken öbürününki yerlerde gelebilir. Fark; depolarınızın mevcut durumu, öğünlerinizdeki demirin türü, yanında ne yediğiniz ve günlük kaybedilen demirin ne kadarının yerine konduğunda saklı. Aşağıda önce demirin ve ferritinin ne olduğunu, sonra ferritini neyin yükselttiğini ve bazı durumlarda bu değerin neden yükselmediğini kapsamlı şekilde inceleyeceğiz.

Demir, kırmızı kan hücrelerindeki hemoglobinin yapı taşıdır ve bedenimizde akciğerden alınan oksijeni dokulara hemoglobin taşır. Kaslarda oksijeni tutan miyoglobin ve hücrelerde enerji üreten birçok enzim de fonksiyonlarını sürdürmek için demire bağımlı.4, 29

Kırmızı kan hücresinin yüzeyinde mor hücre zarı ve altında kırmızı hemoglobin moleküllerinin çizimi
Hemoglobinin üç boyutlu biçimini çözen Max Perutz, küresel proteinlerin yapısını aydınlatan işleriyle 1962 Nobel Kimya Ödülü'nü John Kendrew ile paylaştı. (Görsel: David S. Goodsell, RCSB PDB-101, doi:10.2210/rcsb_pdb/goodsell-gallery-008, CC BY 4.0; kare kırpıldı.)

Hemoglobin, kana kırmızı rengini veren ve oksijeni taşıyan protein; miyoglobin ise oksijeni kasın içinde tutan benzeri bir protein.4

Tahlilde demir iki ayrı değerle ölçülür: Serum Demir ve Ferritin. Bu ikisinin farkını anlamak, sürecin ilk adımı.

Serum demir, kanda dolaşan ve ağırlıkla transferrin adlı taşıyıcı proteine bağlı taşınan demir olup günlük işler için cebinizde taşıdığınız " nakit para " gibidir. Ferritin ise bodrum katındaki asıl " banka kasanız " (depo demir).3, 29

Tahlillerde sıklıkla yalnızca serum demire veya kan sayımında hemoglobine bakılarak " kansızlık yok " denmekte. Oysa hemoglobin normal olsa dahi demir depoları azalmış olabilir; bu yüzden ferritin seviyeleri bu durumu değerlendirirken göz önünde bulundurulması gereken çok önemli bir parametre.17

Beden, o an kullanmadığı demiri ferritin adlı bir depo proteininde saklar ve günlük gelen demir ihtiyaca yetmediğinde kaynak bu depodan karşılanır.22, 33

Depo boşaldıkça kaslara, beyne ve enzimlere giden demir de azaldığı için yorgunluk ve halsizlik kansızlık gelişmeden önce dahi başlayabilir. Baş ağrısı, üşüme, odaklanamama, kırılan tırnaklar, güçsüzlük vb. yine demir eksikliğiyle ilişkili olabilirken, saç dökülmesi de bu belirtiler arasında anılmakta.24, 30, 17 Kişide kansızlık olmasa dahi, ferritin düşükse bunun yükseltilmesini sağlayacak demir tedavisinin yorgunluğu azalttığı çalışmalarda gösterilmiş.24

Belirtiler ortaya çıktığında tahlilde bakılan eksiklik sınırı da yakın zamanda güncellendi. Dünya Sağlık Örgütü yetişkinde 15 ng/mL'nin altındaki ferritini eksiklik sayarken Amerikan Hematoloji Derneği'nin 2026 kılavuzu bu sınır için 30 ng/mL ve altını önermekte; yoğun adet kanaması olanlar ve kansızlığı olan gebeler gibi gruplarda 50 ng/mL ve altı da eksiklik sayılabilir.23, 25

Tahlil yorumlanırken iki durum ayrıca önemli. Ferritin enflamasyon durumunda da yükselen bir protein, akut faz reaktanı olduğu için süregen bir enflamasyon sırasında depo gerçekte olduğundan daha dolu görünebilir; bu yüzden klinikte özel durumlarda normal çıkan ferritin demir eksikliği ihtimalini her zaman dışlamaz.22, 25 Kalıtsal bir kan özelliği olan Akdeniz anemisi taşıyıcılığında ise kan sayımında kırmızı kan hücreleri demir eksikliğindeki gibi küçük görünse de ferritin çoğu zaman normal; demir eksikliği varmış gibi görünen bu tablo takviyeyle düzelmemekte.17

Ferritini Ne Yükseltir?

Ferritinin gerçekten yükselmesi, depoya demir girmesi demek. Eksiklikte depo hemoglobinden önce boşalırken tedavide hemoglobin depodan önce düzelir.17

Ferritin depolarımıza demir, besinlerden ve gerektiğinde verilen ek takviyeler yolu ile girer. Tahlille saptanmış belirgin bir eksiklikte depoyu asıl dolduran demir tedavisi olup beslenmenin işi ise eksikliğe yol açan düşük alımı düzeltmek ve dolan depoyu uzun vadede korumaktır.17

Hangi Besinlerdeki Demir Daha İyi Emilir?

Besinlerdeki demir iki çeşittir. Kırmızı et, sakatat, tavuk ve balıktaki heme demir, çevresindeki halka biçimli yapıyla birlikte bağırsağa alındığı için çaydaki ya da tahıldaki engelleyici maddelerden az etkilenir.6, 33

Heme demirde demir, hemoglobin ve miyoglobinde de bulunan porfirin adlı halka biçimli bir yapının ortasında. Bağırsak hücresi bu yapıyı demiri halkadan ayırmadan, bitkisel demirden ayrı bir yolla içeri almakta; çaydaki polifenoller ya da tahıldaki fitat bu yüzden heme demirin emilimini pek etkileyemez.6, 43, 42

İşlemeli çelik şövalye miğferinin yakın çekimi
Porfirin halkası heme demiri bir miğfer gibi korur; bu yüzden emilimi azaltan bileşiklerden daha az etkilenir. Bitkisel besinlerdeki demirin böyle bir kalkanı yok. (Görsel: Blackcurrant Great, Pexels)

Baklagiller, kuruyemişler ve koyu yeşil yapraklı sebzelerdeki bitkisel demir (non-heme demir) ise besinde çoğunlukla bitki dokusuna bağlı ve bağırsağın doğrudan alamadığı bir biçimde (Fe3+) bulunmakta; emilebilmesi için önce dokudan serbest kalması ve bağırsak yüzeyinde emilebilen biçime (Fe2+) dönmesi şart.6, 33, 43

Bu sırada korumasız kalan demire tahıl ve baklagillerdeki fitat adlı madde ile çay ve kahvedeki bazı bileşikler bağlanabilir ve bağlanan demir emilmeden bağırsaktan atılabilir. Bitkisel demirin emilimi bu yüzden çok daha düşük ve öğünde tüketilen diğer besinlere büyük ölçüde bağlıdır.6, 2, 43

Heme demirin yaklaşık %15-35'i emilirken bitkisel demirin emilimi öğünün geri kalanına göre %2 ile %20 arasında değişmekte.43, 2 Tablodaki hesabın dayanağı, heme demir için bu aralığın ortasına yakın %25, geri kalan demir için en alt uç olan %2.44, 43 Deposu boş birinde ya da C vitaminli bir öğünde bitkisel satırların emilimi bu tahminden yüksek olabilir.2, 11

Aşağıdaki tablo, sık sorulan besinlerin ve pekmezin 100 gramındaki demiri, bunun ne kadarının heme demir olduğunu ve tahminen ne kadarının emilebileceğini gösterir ve satırlar tahmini emilen demire göre sıralanmıştır.36, 35, 42

Besin (100 g)Demir kaynağıDemirHeme demir (tahmini)Tahmini emilen
Ciğer (dana, pişmiş)Hayvansal6,5 mg2,2 mg0,63 mg
Kırmızı et (dana, ızgara)Hayvansal3,3 mg2,3 mg0,59 mg
Kuzu eti (but, fırında)Hayvansal2,1 mg1,4 mg0,37 mg
TahinBitkisel9,0 mgyok0,18 mg
Kabak çekirdeği içiBitkisel8,8 mgyok0,18 mg
Balık (uskumru, pişmiş)Hayvansal1,6 mg0,6 mg0,16 mg
Maydanoz (taze)Bitkisel6,2 mgyok0,12 mg
Tavuk göğsü (fırında)Hayvansal1,0 mg0,3 mg0,10 mg
FındıkBitkisel4,7 mgyok0,09 mg
Ispanak (haşlanmış)Bitkisel3,6 mgyok0,07 mg
Mercimek (haşlanmış)Bitkisel3,3 mgyok0,07 mg
Nohut (haşlanmış)Bitkisel2,9 mgyok0,06 mg
Kuru kayısıBitkisel2,7 mgyok0,05 mg
Kuru fasulye (haşlanmış)Bitkisel2,4 mgyok0,05 mg
Kuru incirBitkisel2,0 mgyok0,04 mg
Kuru üzümBitkisel1,8 mgyok0,04 mg
Yumurta (haşlanmış)Hayvansal1,2 mgyok0,02 mg
Bulgur (pişmiş)Bitkisel1,0 mgyok0,02 mg
Pekmez (üzüm)Bitkisel0,4-1,6 mgyok0,01-0,03 mg
Beyaz peynirHayvansal0,7 mgyok0,01 mg
NarBitkisel0,3 mgyok0,01 mg
Tahmini emilen demir, pişirilebilen besinlerin pişmiş hâli için heme demirin %25'i, geri kalan demirin %2'si (hem dışı demir aralığının alt ucu) emilir kabul edilerek hesaplanmış; heme payı pişmiş etteki ölçümlerden, demir değerleri ABD besin veri tabanından (USDA), pekmez değeri TürKomp'tan (beş kaydın aralığı) alınmıştır.

Demir deposu boş olan kişilerde et ve bitkisel besinleri birlikte içeren bir beslenmeyle alınan demirin yaklaşık %14-18'i emilirken vejetaryen beslenmede bu oran %5-12'ye iner.2 Aradaki farkın bir kısmı, etin aynı öğündeki bitkisel demire etkisinden geliyor.

Öğünde et, tavuk ya da balık bulunması, aynı öğündeki bitkisel demirin emilimini de artırabilir; bu etkinin adı et faktörü. Olası bir açıklaması, et proteinleri sindirilirken açığa çıkan küçük protein parçalarının bitkisel demire bağlanıp demiri bağırsakta çözünür hâlde tutması.2, 6, 10 Kıymalı ıspanakta ya da etli kuru fasulyede bu yüzden bitkisel demirden daha çok yararlanılması olası.10

Demir Emilimi Nasıl Artırılır, Emilimi Neler Azaltır?

Bitkisel demirin emilimini artırmanın en etkili yolu öğüne C vitamini eklemek. C vitamini bitkisel demiri emilebilen biçime çevirir ve demire bağlanıp bağırsakta çözünür kalmasını sağlamakta. Böylece yukarıda değinilen fitat demiri kolay yakalayamaz.11, 14

Mercimekli ya da ıspanaklı bir öğüne limon, biber ya da maydanoz eklemek emilimi bu yolla artırabilir.11

Üzerine kıyılmış maydanoz serpilmiş bir kâse çorbaya elle limon sıkılırken
İskoç hekim James Lind 1747'de on iki denizci üzerinde yaptığı karşılaştırmada iskorbüte en iyi gelen besinin turunçgiller olduğunu gördü. (Görsel: Meruyert Gonullu, Pexels)

Çay ve kahve ise aynı öğünde içildiğinde demirin emilimini azaltmakta.7, 2 Bunun nedeni içerdikleri polifenoller: bitkilere renk ve buruk tat veren bu bileşikler bağırsakta bitkisel demire bağlanarak emilemeyen bir yapı oluşturur.2 Yemekten bir saat sonra içilen çay emilimi çok daha az etkilediği için çayı yemekle birlikte değil, yemekten yaklaşık bir saat sonra içmek daha doğru.17, 8

Süt, yoğurt ve peynirdeki kalsiyum da aynı öğünde demirin emilimini azaltabilir; bu etki hem heme hem bitkisel demirde görülmekte.2, 43, 30

Pekmez, Ispanak ve Nar Gibi Spesifik Gıdalar Ferritini Yükseltir mi?

Ispanağın demir deposu sayılması, kuşaklar boyu Temel Reis'in bir kutu ıspanağı açıp bir anda güçlendiği sahnelerle pekişti. Bu ünü bir ondalık hatasına bağlayan, ıspanağın demirinin yanlışlıkla on kat yüksek kaydedildiğini anlatan bir hikâye de yaygın. Oysa bu hikâyenin dayandığı bir kayıt bulunmamakta; çizgi filmin ıspanağı seçerken aklındaki besin de demir değil, A vitamini.34

Ispanağın bu ününü 100 gramdaki değerler de besleyebilir. Türkiye'nin besin veri tabanı taze ıspanak için 100 gramda yaklaşık 9,7 mg demir verirken ABD veri tabanında bu değer 2,7 mg; tablodaki 3,6 mg ise haşlanmış ıspanağa ait.35-36 İki veri tabanı arasında bile fark var; hangi değer alınırsa alınsın, bu demir bitkisel türden.

Pekmezin demir içeriği ise sanıldığından düşük. Türkiye'nin besin veri tabanında üzüm pekmezinin 100 gramında yaklaşık 0,4 ile 1,6 mg demir var; bu, bir kadın için önerilen günlük 18 mg'ın küçük bir kısmı.35, 29

Su damlacıklı taze ıspanak yapraklarının yakın çekimi
Ispanaktaki oksalat demirin yanında kalsiyumu da bağlar ve sağlıklı yetişkinlerde bu mineralin bu yapraktan emilen payı yüzde 5,1, sütteki karşılığı ise yüzde 27,6 bulunmuş. (Görsel: Victoria Bowers, Pexels)

Pekmez, ıspanak ve nar gibi besinlerdeki demir bitkisel türdendir; veri tabanında yazan miktarın da yukarıda değinilen düşük emilim nedeniyle ancak küçük bir kısmı bedene ulaşmakta.2 Renginden ötürü kan yapıcı sanılan narın 100 gramındaki yaklaşık 0,3 mg demirin de tablodaki tahmine göre yalnız 0,01 mg kadarı bedene geçer.36, 35, 42

C vitamini içeren bir öğünün parçası olduklarında katkıları artar, ama boşalmış bir depoyu tek başlarına doldurmaları zor. Vejetaryen beslenen ve adet gören kadınlarda günlük demir ihtiyacını yalnız besinlerle karşılamak bile kolay değil.9

Demir Takviyesi Nasıl Kullanılır?

Tahlille saptanmış eksiklikte kılavuzlar ilk seçenek olarak ağızdan alınan demiri önermekte.17, 30 Demirin aç karnına daha iyi emilmesinin nedeni, demire bağlanacak ya da demirle yarışacak besin bileşenlerinin bulunmaması; mide asidi de demirin çözünür kalmasına yardım eder.17, 30, 6 Aynı nedenle çay, kahve ve süt takviyeyle aynı anda değil, farklı saatlerde içilmeli.17, 30

C vitamininin yararı öğündeki bitkisel demir için geçerli. Takviyeye ayrıca C vitamini tableti eklemenin hemoglobine katkısı çalışmaların toplu değerlendirmesinde küçük ve büyük olasılıkla klinik açıdan önemsiz düzeyde; kılavuzlar da ürünlerin yanına eklenmelerini genellikle gereksiz görmekte.39, 28, 17, 30

Takviyenin nasıl ve ne sıklıkla alınacağını belirleyen asıl etken hepsidin adlı bir hormon. Karaciğerde üretilen bu küçük protein, kandaki demir arttığında yükselip demir azaldığında düşen bir ayar düğmesi gibi.22

Hepsidin, bağırsak hücresinden kana demir geçiren ferroportin adlı kapıya bağlanıp bu kapının parçalanmasına yol açmakta; kana geçemeyen demir bu yüzden bağırsak hücresinde kalır ve depoya ulaşamaz.22, 16 Depo boşken ise hepsidin düşer ve kapı açık kalır; deposu boş birinin aynı öğünden daha çok demir emmesinin nedeni bu.22, 2

İnsan onikiparmak bağırsağının iç yüzeyindeki parmak biçimli bağırsak tüylerinin turuncu ve yeşil renkli mikroskop görüntüsü
Onikiparmak adı, Yunan hekim Herophilus'un bu bağırsağı uzunluğu on iki parmak eni kadar olduğu için böyle adlandırmasından gelir. (Görsel: Michela Schaeppi, Wellcome Collection, CC BY 4.0)

Takviyenin etiketinde yazan saf (elementel) demir miktarı 60 mg ve üzerindeyse, bu doz kandaki demiri hızla artırdığı için karaciğer hepsidin üretimini yükseltir.16, 18 Hepsidin ertesi gün de yüksek kaldığı ve ancak yaklaşık iki gün içinde eski düzeyine döndüğü için ertesi gün alınan dozdan emilen demir azalmakta; dozlar arasında bir gün boşluk bırakıldığında ise her dozdan emilen oran daha yüksek.16, 18, 15

Gün aşırı alımda her doz daha iyi emilir, ama aynı sürede alınan doz sayısı yarıya iner. Aynı süre boyunca gün aşırı ve her gün alımı karşılaştıran çalışmaların toplu değerlendirmelerinde, yarı sayıda dozla bile hemoglobin ve ferritin her gün alıma yakın düzeyde yükseliyor.21, 26

Doz sayısı eşitlendiğinde de ferritinde belirgin bir fark görülmemekte; yalnız bu dozları tamamlamak daha uzun sürer.27, 17

Aynı 14 doz demirin her gün ve gün aşırı alındığında toplam emilen miktarını karşılaştıran grafik; her gün 131,0 mg, gün aşırı 175,3 mg
(Kaynak: 15 numaralı kaynak, 2017; ferritini düşük, kansızlığı olmayan kadınlarda 60 mg demirle yapılan tek bir çalışma) (Görsel: Diyetisyen Deniz Eriş, CC BY-NC-ND 4.0)

Hepsidin sabah saatlerinde en düşük düzeyde olup gün içinde yükseldiği için takviyeyi sabah almanın da emilime katkısı olabilir.20, 18

Demir Takviyesi Mideyi Neden Rahatsız Edebilir?

Demir takviyesinin bilinen en sık yan etkileri kabızlık, bulantı ve ishal gibi mide ve bağırsak şikâyetleri.1 Adet gören kadınlarda yapılan çalışmalarda kabızlık ve ishal, takviye alanlarda almayanlara göre yaklaşık iki kat sık görülmekte.13

Bu şikâyetlerin olası bir kaynağı emilmeyen demir. Ağızdan alınan dozun yalnız küçük bir kısmı kana geçtiği için geri kalanı bağırsakta kalır; bu demir bağırsak duvarını tahriş ederek şikâyetlere yol açabilmekte.18

Gün aşırı alımın bu şikâyetlere etkisi konusunda bulgular farklı: bazı çalışmalar gün aşırı alımda daha az şikâyet bildirirken, çalışmaları birleştiren bir değerlendirmede bu açıdan fark bulunmamakta.26-27, 21 Kılavuzda ise şikâyeti ciddi olanlarda gün aşırı alım bir seçenek olarak geçer; takviyenin alındığı gün sayısı azaldığı için kullanmakta zorlananlar için denenebilecek bir yol.17, 26

Rahatsızlıkların sürmesi durumunda kılavuzun saydığı seçenekler arasında yukarıda değinilen gün aşırı alım, ağızdan alınan başka bir demir formu ve damar yolundan demir var.17 Eczanelerde en sık bulunan demir sülfat gibi klasik demir tuzlarının birbirine üstünlüğü bulunmasa da farklı yapıdaki demir takviyesi formları bazı kişilerde seçenek olabilir.17

Bir sağlık çalışanının kolu serum torbasını askıya asarken, aydınlık hastane odası
Damar yoluyla tuzlu su verme yöntemini ilk kez 1832'de İskoç hekim Thomas Latta ve iki meslektaşı uyguladı. (Görsel: RDNE Stock project, Pexels)

Damar yolundan verilen demir depoları ağızdan alınan demirden daha hızlı doldurmakta.17, 19 Ferritini en hızlı yükselten yol bu olsa da ilk seçenek değil; ağızdan alınan demir mideyi çok rahatsız ettiğinde, emilmediğinde ya da kan kaybı sürdüğünde bu yola başvurulur.17

Demir Takviyesi Kilo Aldırır mı? Obezite Demir Eksikliğiyle İlişkili mi?

Adet gören kadınlarda yapılan çalışmaların toplu değerlendirmesinde, demir takviyesi alanlarla almayanlar arasında kiloda fark bulunmamakta. Boya göre hesaplanan beden kitle indeksinde küçük bir artış görülse de bu artış kesin bir bulgu değil.13

Obezitede süren hafif enflamasyon hepsidini yükseltebildiği için bağırsaktan emilen demir azalabilir; doğurganlık çağındaki gebe olmayan kadınlarda yüksek vücut ağırlığı, kansızlık olmadan görülen demir eksikliğiyle birlikte anılmakta.40, 22 Aynı enflamasyon ferritini de yükselttiği için obezitede eksiklik, ferritin düşük görünmediğinde gözden kaçabilir.40, 22

Yağ dokusundaki yuvarlak yağ hücrelerinin renklendirilmiş elektron mikroskobu görüntüsü
Yetişkinlikte yağ hücresi sayısı belirgin kilo verildikten sonra bile neredeyse sabit kalır ve bu dokunun yaklaşık yüzde 10'u her yıl yenilenir. (Görsel: David Gregory ve Debbie Marshall, Wellcome Collection, CC BY 4.0)

Çalışmaların toplu değerlendirmesine göre kilo verildikçe demir dengesi de düzelme eğiliminde.41

Ferritin Ne Kadar Sürede Yükselir?

Ağızdan alınan demire yanıt veren birinde hemoglobin genellikle ilk dört haftada yükselmeye başladığı için tedavinin etkisi bu sürede kan sayımıyla kontrol edilmekte.17

Ferritin ise depo doldukça yükselir. Kılavuz bu yüzden tedavinin hemoglobin düzeldikten sonra da yaklaşık üç ay sürdürülmesini önermekte; depoların dolması çoğu zaman birkaç ay sürer.17 Bu süre boyunca düzenli kullanıldığı hâlde ferritin hâlâ düşükse, aşağıdaki nedenlere bakılmalı.

Ferritin Neden Yükselmez?

Takviyeye rağmen yükselmeyen ferritinde üç neden öne çıkar.17

  1. Kaybedilen demirin yerine konamaması (yoğun adet, sindirim yolundan fark edilmeyen kan kaybı, düzenli kan bağışı ya da yoğun antrenman).
  2. Takviyenin yeterince uzun ya da düzenli kullanılamaması.
  3. Demirin yeterince alınamaması ya da emilememesi.

Ferritinin takviyeye rağmen yükselmemesinin ilk nedeni, kaybedilen demirin yerine konamaması. Adet kanaması yoğunsa her ay kaybedilen demir alınan demiri aşabilir ve ferritin tedaviye rağmen yerinde sayar.12, 17

Kayıp bu kadar belirleyici, çünkü bedenin demir düzeyi fazlası dışarı atılarak değil, bağırsaktan ne kadar demir emileceği ayarlanarak korunur.2 Beden yeni kırmızı kan hücreleri için günde yaklaşık 20-25 miligram demir harcamakta; bunun çoğu yaşlanan hücrelerden geri kazanılır; günlük kaybı karşılamak için besinden emilen demir ise yalnız 1-2 miligram.32-33

Kanamayla kaybedilen demir, besinden gelen bu küçük emilimin karşılayabileceğinden kolayca fazla olabilir. Gebelik ve büyüme gibi ihtiyacın arttığı dönemlerde de harcanan demir besinlerle yerine konmadığında depo yavaş yavaş boşalmakta.2, 4

19-50 yaş arasındaki bir kadın için önerilen günlük demir 18 mg, aynı yaştaki bir erkek için 8 mg. Aradaki farkın ana nedeni adet kanamasıyla her ay kaybedilen demir olup kadınlarda ferritinin daha sık düşük çıkmasının da başlıca nedenlerinden biri bu.29, 17, 12

Erkeklerde ve menopoz sonrası kadınlarda adet kanaması olmadığından, demir eksikliği kansızlığa varmışsa bu kişilerin yaklaşık üçte birinde altta yatan bir neden bulunmakta; bu neden en çok sindirim yolunda, bazen fark edilmeyen bir kanama, bazen de bir emilim sorunu.17 Bu gruplarda kansızlıkla birlikte düşük ferritin, kılavuzlarda sindirim yolu açısından değerlendirilmesi önerilen bir bulgu.17, 30

Düzenli kan bağışı yapanlar ve yoğun antrenman yapan sporcular da demir eksikliği için risk grubunda.17, 30 Yoğun egzersizden sonraki birkaç saatte hepsidin yükseldiği için bağırsaktan emilen demir azalır; terle, sindirim yolundan ve idrarla kaybedilen demir de bu açığı büyütebilmekte.37-38

Bir maraton yarışında yan yana koşan koşucular
Ayağın yere her vuruşu da alyuvarları parçalayabilir ve bir saatlik koşudan sonra kandaki serbest hemoglobin, aynı süre bisikletten sonrakinin dört katı artmış. (Görsel: Stephen Leonardi, Pexels)

İkinci neden, takviyenin yeterince uzun kullanılamaması. Yukarıda anlatılan mide şikâyetleri takviyenin erken bırakılmasının başlıca nedenlerinden; birkaç gün ya da birkaç haftalık bir kullanım ise depoların dolması için gereken süreye yetmez.1, 17 Damar yolundan demir önerildiğinde bu tedavinin ertelenmesi de ferritinin uzun süre düşük kalmasının bir nedeni.17

Üçüncü neden, demirin yeterince alınamaması ya da emilememesi. Vejetaryenlerde ferritin, et yiyenlere göre ortalama olarak daha düşük seyretmekte; yukarıda değinilen düşük emilim bunun nedenlerinden biri.31, 2 Glutene karşı bağırsakta gelişen çölyak hastalığı ise emilimi bozan durumların en sık görülenlerinden.5, 17

Yukarıda değinildiği gibi mide asidi demirin çözünür kalmasına yardım ettiği için, mide koruyucu olarak bilinen ve asidi baskılayan ilaçların (proton pompası inhibitörleri) uzun süre kullanılması emilimi düşürebilir.17, 43 Mide ameliyatları ve midenin iç yüzeyinin incelip asit üretiminin azaldığı atrofik gastrit de emilimi bozabilmekte.17 Helicobacter pylori enfeksiyonu ile demir eksikliği arasındaki ilişki ise zayıf.17

Süregen bir enflamasyon sırasında karaciğerin hepsidini yükseltmesi de bağırsaktan geçen demiri azaltır.22, 17

Ferritini yükseltmek için öğünlerde heme demirden ve C vitamininden yararlanmak, takviyeyi doğru saatte ve aylarca düzenli almak, mide rahatsız ediyorsa gün aşırı alıma ya da farklı bir forma geçmek ve kaybı sürdüren nedeni bulmak birlikte ele alınmalı. Tahlilde 30 ng/mL, bazı gruplarda 50 ng/mL eksikliğin sınırı. Tedavideki hedef bu sınırdan yüksek olabilir; Avrupa Hematoloji Derneği'nin de yer aldığı uzman önerileri kansızlıkla seyreden demir eksikliğinde, hemoglobin düzeldikten sonra depoları doldururken ideal hedefi 100 ng/mL'nin üstü olarak göstermekte.25, 30 Takviyeyi ya da tedaviyi, hedef değeri ve takibi belirleyen hekiminizle sürdürün; özellikle yoğun adet kanamasında ya da bir erkekte ferritin buna rağmen yükselmiyorsa, altta yatan nedene bakılması şart.

Yeditepe Üniversitesi Beslenme ve Diyetetik'i 2014'te, yüksek lisansımı da 2016'da ABD'deki Plymouth State University'de yeme davranışı ve yeme bozuklukları üzerine uzmanlaşarak tamamladım. 2018'den beri bireysel ve kurumsal danışmanlık yapıyor, beslenme üzerine yazıyorum.

Bu yazı Diyetisyen Deniz Eriş tarafından, güncelleme tarihindeki bilimsel veriler esas alınarak hazırlanmıştır. Yalnızca genel bilgilendirme amaçlıdır; hekim muayenesi, tıbbi tanı veya tedavi yerine geçmez. Sağlık durumunuza ilişkin değerlendirme, tanı ve tedavi süreçleri için hekiminize veya yetkili bir sağlık kuruluşuna başvurunuz. Kaynak seçimimi ve güncelleme ilkelerimi yazı ilkelerim sayfasında bulabilirsiniz.

Kaynakça