İçeriğe atla
Dyteris, Bilimsel Beslenme Rehberi
DiyetisyenDeniz Eriş
Diyet Mitleri

Şeker Bedende Ne Yapar? Kilo, İnsülin ve Sağlık

Kilo verirken şekeri tamamen bırakmak şart değil; beslenme kılavuzları da yasak yerine günlük bir üst sınır önermekte. Peki şeker hangi noktada gerçekten sorun? Ne kadarı sağlıklı?

Diyetisyen Deniz ErişDiyetisyen Deniz Eriş20 dk okuma
Fuar tezgâhında tahta çubuklara dizilmiş yeşil, mavi, beyaz, kırmızı ve mor nabat şekerleri, arkada renkli şekerlemeler

Çubukta nabat şekerleri, Texas Eyalet Fuarı. Görsel: Andreas Praefcke, Wikimedia Commons, CC BY 3.0; kırpıldı, üzerine yazı eklendi

Bu yazıyı paylaşın
İçindekiler

Önemli Noktalar & Hap Bilgiler

  • Kiloyu belirleyen, şekerin kendisinden çok günün toplam kalorisi; kalori eşitken şekeri başka bir karbonhidratla değiştirmek kiloda fark yaratmıyor.
  • İnsülini düşüren diyetler aynı kaloride daha çok yağ kaybettirmiyor; şeker tüketimi yağ yakımını tek başına durdurmaz.
  • Şeker tüketimi asıl, içecekler ve hızlı yenen işlenmiş ürünler yüzünden günlük harcadığımızdan fazla kaloriyi düzenli olarak almamızı kolaylaştırdığı için sorun olmaya başlıyor.
  • Bal, meyve suyu ve esmer şeker gibi ürünler günlük şeker sınırına dahil; 2000 kalorilik ortalama bir beslenmede bu sınır yaklaşık 50 gram, yani toplam kalorinin %10'u.

Şeker konusunda kafamız çok karışık. Son on yılda şekerin bir zehir olduğunu, yağ yakımını durdurup kilo vermeyi imkânsız kıldığını, sağlığı kaçınılmaz olarak bozduğunu, tek başına insülin direncine yol açtığını ve kiloyu kalorinin değil şekerin aldırdığını söyleyen pek çok yazıya, sosyal medya paylaşımına ve tanınmış kişilerin beyanlarına denk gelmiş olmalısınız.

Bu iddialara göre diyette olun ya da olmayın, şekerin her miktarı ve her biçimi beslenmeden kesinlikle çıkarılmalı. "Şeker zehirdir, mutfağıma asla sokmam" gibi sağlık kaygısını büyüten kaygı bombası tetikleyici ve ayrıştırıcı net içerikli paylaşımlar, “her şeyden az yiyeceksiniz” tarzı sakin paylaşımlara oranla sosyal medyada çok daha kolay yayılıyor.1-2

Kral, kraliçe ve prenseslerin çay sofrasında şekersiz çay içtiği 1792 tarihli renkli karikatür
Kölelik karşıtı Thomas Clarkson'a göre 1791 sonunda İngiltere'de 300.000 kadar aile, köle emeğiyle üretilen şekeri boykot ederek çayını şekersiz içmeye başlamıştı. Gillray bu boykotu 1792'de kraliyet ailesinin çay sofrası üzerinden tiye aldı. (Görsel: James Gillray, 1792, Yale Center for British Art, kamu malı)

Şekeri suçlayan görüşler yalnız sağlıkla değil kiloyla da ilgili; şekerin kiloyu insülin yoluyla artırdığını savunan ve popüler kitaplarla, uzmanlarla yayılan bir kuramla da iç içe.3-4 Bu kadar iddia arasında doğruyu ayırmak da kolay değil, çünkü internette paylaşılan beslenme bilgisinin niteliği kaynaktan kaynağa çok farklı.5

Kalorinin şekerden gelmesi kilo için önemli mi?

Şu iki günü bir düşünün. İlkinde öğleden sonra çayın yanında bir dilim kek yenmiş, akşam yemeği de biraz hafif tutulmuş. İkinci gün kek yok, ama akşam yemeği biraz daha bol. İki günün toplam kalorisi aynıysa, kekteki şekerin kilonuza bir etkisi olur mu?

İlk bakışta şaşırtıcı gelse de çalışmalara bakınca cevap çoğu zaman hayır. Günün toplam kalorisi artmadığı sürece şeker, kilo vermeyi tek başına engellemez, çünkü vücut ağırlığını, aldığımız enerjiyle bedenin dinlenirken, hareket ederken ve yemeği sindirirken harcadığı enerji arasındaki enerji dengesi belirlemekte.3

Harcadığınızdan daha az enerji aldığınızda beden eksik kalan enerjiyi yağ dokusundaki depolardan karşılar ve vücut ağırlığınız zamanla azalır. Harcadığınızdan fazlasını aldığınızda ise artan enerji yine bu depolarda birikmeye başlıyor.3

Şeker de ekmekteki, pirinçteki ve makarnadaki nişasta gibi bir karbonhidrat. Sofra şekeri bağırsakta kan şekeri olarak da bilinen glukoz ile meyve şekeri olarak da bilinen fruktoza ayrılır; glukoz bedende nişastadan gelen glukozla aynı biçimde kullanılırken fruktoz büyük ölçüde karaciğerde işlenmekte.6

Şekerden ve nişastadan gelen enerji ya hemen kullanılır ya kaslarda ve karaciğerde bedenin depo şekeri olan glikojen biçiminde saklanır, çok az bir kısmı da yağa çevrilir.7-8 Egzersizden sonra yapılan çalışmalarda kas glikojenini doldurmada sofra şekeriyle glukoz arasında fark yok; karaciğer glikojeni ise sofra şekeriyle daha hızlı doluyor.6

Kollarını kavuşturmuş Claude Bernard'ın oval kenarlı siyah beyaz portre fotoğrafı
Fransız fizyolog Claude Bernard, karaciğerde şekere dönüşen maddeye “şeker oluşturan” anlamına gelen glycogène adını verdi ve bu maddeyi 1857'de saf olarak ayırmayı başardı. (Görsel: Wellcome Collection, kamu malı)

Enerji hesabında şeker öteki karbonhidratlarla aynıdır ve bir gramı yaklaşık 4 kalori verir. Bu yüzden kalori aynı tutulup şekerin yerine başka bir karbonhidrat konduğunda vücut ağırlığında anlamlı bir fark görülmüyor; kontrollü çalışmalarda fark ortalama 40 gram dolayında kalmış.9-10 Bu çalışmaların süresi iki haftayla altı ay arasında değişmekte.9-10

Şeker asıl, günün kalori alımını harcadığımız enerjinin üstüne çıkardığında sorun haline geliyor. Baştaki örnekte kek, akşam yemeğinden bir şey eksiltilmeden günün kalorisine eklenseydi kilodaki fark işte burada ortaya çıkardı.

Çalışmaları birleştiren değerlendirmelerde şeker alımı artırılıp toplam kalorisi de yükselen kişiler, şekeri artırılmayan gruplara göre ortalama 280 gram ile 1,2 kilo arasında daha çok kilo almış.9-11 Şekerin kaloriden bağımsız olarak insülin yoluyla da kilo aldırıp aldırmadığı ise hâlâ tartışılmakta.3-4

Şeker insülini yükseltip yağ yakımını durdurur mu, şeker yağa dönüşür mü?

Şeker yedikten sonra kan şekerini düşüren insülin hormonu gerçekten yükselir, ama harcanandan az enerji alınması, yani kalori açığı sürdükçe bu yükselme yağ kaybının önüne fizyolojik olarak geçemez. İnsülinin yağ yakımını durdurduğu düşüncesi ise karbonhidrat-insülin modeli adı verilen bir kurama dayanmakta.

Charles Best ile Frederick Banting'in 1924 dolaylarında çekilmiş siyah beyaz fotoğrafı
İnsülini 1921 yazında Toronto'da elde eden Frederick Banting, 1923 Nobel ödülünü paylaşamayan 22 yaşındaki asistanı Charles Best'e ödül parasının yarısını verdi. (Görsel: Thomas Fisher Rare Book Library, Toronto Üniversitesi, kamu malı)

Kurama göre insülin, yağın yakılmasını engelleyip yağı yağ dokusunda tutuyor. Yağ depolarda tutulup kanda dolaşan yakıt azalınca kişi acıkır ve daha çok yer; yani bu kurama göre çok yemek, kilo almanın nedeni değil sonucu.4 Kuramı savunanlar bu yüzden kilo verirken miktardan çok besinin türünü önemsiyorlar; yaklaşımda kan şekerini hızla yükselten karbonhidratların yerine yağdan zengin besinler önerilmekte.4

Kuram doğruysa, insülini düşüren düşük karbonhidratlı bir diyetin, aynı kalorideki düşük yağlı bir diyetten daha çok yağ kaybettirmesi beklenir.12 Oysa iki diyetin aynı kaloriyle karşılaştırıldığı çalışmalarda düşük karbonhidratlı diyet daha çok yağ kaybettirmemekte; hatta çoğu zaman düşük yağlı diyetlerle kaybedilen yağ miktarı daha bile fazla.12-13

Altışar gün uygulanan ve kalorisi eşit azaltılan iki diyetten karbonhidratı düşük olanda insülin salgısı diyet öncesine göre yüzde 22 düşmüş ve beden enerji için daha çok yağ kullanmış.13 Ama yemekle daha çok yağ alındığından vücut yağındaki azalma günde 53 gramda kalırken, insülinin düşmediği düşük yağlı diyette 89 grama çıkıyor.13

Yani insülinin düşmesi yağ kaybını artırmamış; kaybın asıl nedeni, iki diyette de ortak olan kalori açığı.13, 3

Şekerin yağa dönüşmesine gelince, beden sıradan bir günde karbonhidratın ancak az bir kısmını yağa çevirir. Bu miktarın belirgin biçimde artması için tek başına karbonhidrattan gelen enerjinin bile günün bütün harcamasını aşması gerekiyor; günde 2000 kalori harcayan biri için bu, yaklaşık 500 gramın üstünde karbonhidrat demek.8

Fazla karbonhidratın bedende izlediği üç adım: önce enerji için kullanılır, bu sırada yemekle gelen yağ daha az yakılır, yağa dönüşüm ancak çok yüksek karbonhidrat alımında artar
Kaynak: 8. (Görsel: Diyetisyen Deniz Eriş, CC BY-NC-ND 4.0)

Günlük ihtiyacı biraz aşan, ılımlı bir karbonhidrat fazlasında ise beden karbonhidratı yağa çevirmek yerine önce enerji için kullanır ve bu sırada yemekle gelen yağı daha az yakar; yakılmayan bu yağın bir kısmı da yağ dokusunda kalıyor.8

Şeker kilo vermeyi ne zaman zorlaştırır?

Şeker, kalori kontrolü elden kaçtığında kilo vermenin önünde bir engel olabilir. Zorluk, çok şekerli yiyecek ve içeceklerle fazla kalori almanın kolaylaşmasından kaynaklanıyor.10

Bu kolaylığın en sık görüldüğü yer ise aşırı işlenmiş ürünler; ABD'nin ulusal verilerine göre yiyecek ve içeceklere eklenen şekerin büyük kısmı gazlı içecek, bisküvi ve hazır tatlı gibi aşırı işlenmiş ürünlerden gelmekte.14 Kolayca ve çok miktarda yenmek üzere hazırlanan bu ürünlerin beslenmedeki payı arttıkça, aynı kaloriyle alınan protein, lif ve birçok vitamin ile mineral de azalıyor.15-17

Kolayca tüketilen bu ürünlerle beslenilen dönemde yemekler de daha hızlı yenmiş.18 İstedikleri kadar yiyebilen kişiler aşırı işlenmiş ürünlerle beslendikleri dönemde günde yaklaşık 500 kalori fazla almış ve ağırlıkları iki haftada 1 kiloya yakın artmış.18

Yağ ile tuzun, yağ ile şekerin ya da karbonhidrat ile tuzun bir arada yüksek olduğu besinler hiper lezzetli olarak tanımlanıyor; ABD'nin gıda veritabanındaki bütün besinlerin yüzde 62'si bu tanıma uymakta.19 Yine de aşırı işlenmiş ürünlerle beslenen kişiler yemekleri öteki beslenmedekinden daha lezzetli bulmamış; fazladan yemenin nedeni lezzetle açıklanamamış.18

Aşırı işlenmiş ürünlerle ve az işlenmiş besinlerle beslenilen iki dönemde yenen toplam şeker aşağı yukarı aynı kalırken, aşırı işlenmiş dönemde fazladan alınan kalori karbonhidrat ve yağdan geliyor.18

Buna ek olarak içecekte fazla kalori almak daha da kolaylaşabilir, çünkü içecekle alınan kalori yemekle alınan kalori kadar tok tutmayabilir.20-22 Yemekle fazladan kalori alındığında, öğle yemeğini geç ve bol yediğimiz bir günde akşam daha az acıkmamız gibi, sonraki öğünlerde kendiliğinden daha az yeme eğilimi görülmekte.20-21

Elinde kadeh ve sürahiyle yürüyen sarıklı bir şerbetçinin renkli çizimi
Şerbet sözcüğünün kökünde Arapçada içmek anlamına gelen şariba fiili var; İngilizcedeki sherbet ve İtalyancadaki sorbetto da Türkçedeki şerbet üzerinden bu köke bağlanır. Çizim, 1838'de Şam'ı anlatan bir İngiliz gezi kitabından. (Görsel: Charles G. Addison, Damascus and Palmyra, British Library, kamu malı)

Şekerli içecekte ise bu dengeleme zayıf kalıyor; kişi içeceğin kalorisine rağmen sonraki öğünde yine aynı miktarda yiyebilir.21-22 Bunun nedeni tam bilinmese de, sıvının çiğnenmeden ve çabucak içilmesinin tokluğu azalttığı düşünülmekte.20 Bu yüzden şekerli içecekler, özellikle günde 100 gram ve üstü şeker bu içeceklerden geldiğinde, kiloyu artıran şeker kaynaklarının başında gelir.9

Peki şekerli içecek kiloyu ne kadar etkiliyor? Diyete şekerli içecek eklendiğinde kilo, 12 ile 72 hafta süren çalışmalarda kalorisiz içecek içen gruba göre ortalama 800 gram dolayında artarken, şekerli içecek diyetten çıkarıldığında ya da kalorisiz bir içecekle değiştirildiğinde kilo, içmeyi sürdürenlere göre ortalama yarım kilo dolayında azalmış.23, 11

Kilo verirken şekerli içeceği azaltmak bu yüzden kolay bir ilk adım.

Kaloriye dikkat etmeden şekeri sıfırlamak ağırlık kaybına neden olur mu, diyette tatlı yenir mi?

Kaloriye ayrıca dikkat edilmese bile şekeri azaltmak ya da bırakmak, toplam kalori alımını da düşürdüğü ölçüde ağırlık kaybettirebilir; şekerin azaltıldığı çalışmalarda haftalar ile aylar içinde ortalama kaybın yarım kilo ile 1 kilo arasında olduğu görülüyor.9-10, 23 Şekeri bırakan birinin ne kadar kilo vereceği ise şekerin yerine ne yediğine ve toplam kalorinin ne kadar azaldığına bağlı.10

Şekeri bırakırken ekmek, pilav ve makarna gibi öteki karbonhidratları da azaltırsanız vücut ağırlığı ilk günlerde hızla düşer.13 Çalışmalarda kalori aynı tutulup karbonhidrat çok azaltıldığında ilk iki haftada vücut ağırlığı yaklaşık 1,6 kilo düşerken vücut yağındaki azalma 200 gramda kalmış; aradaki farkın çoğu su.24

Biri şişmiş, öteki normal görünen iki elin üstten yan yana fotoğrafı
Alerjik bir tepkiyle dokularında sıvı biriken, yani ödem oluşan sağ el, şişmemiş sol elin yanında. (Görsel: OpenStax College, Anatomy & Physiology, CC BY 3.0)

Kaybedilen bu suyun bir kısmı, yukarıda değindiğimiz glikojen deposuyla ilişkili. Kaslarda glikojen depolanırken bedendeki su da artar; glikojenin her gramı kabaca 3-4 gram suyla birlikte depolanıyor.7, 25 Karbonhidrat azalınca beden bu glikojeni enerji için harcadığından, açığa çıkan suyun da atılması beklenir.7

İnsülin yükseldiğinde böbrekler de tuzun bileşeni olan sodyumu ve onunla birlikte suyu kısa bir süre için bedende daha çok tutabiliyor. Uzun süre düşük karbonhidratla beslendikten sonra karbonhidrat yeniden yenince bedenin bir süre daha çok su tutmasında bu etkinin de payı olduğu öne sürülmekte.26-27

İlk günlerdeki bu hızlı ağırlık kaybı bu yüzden kalıcı sayılmaz, çünkü çoğu yağdan gelmez ve karbonhidrat yeniden arttığında su geri gelir.24-25

Kalıcı kayıp toplam kalorinin azalmasına bağlı olduğundan, kalori açığı sağlayan bir diyette şekeri tamamen bırakmamıza gerek yok.3 Kalori açığı sürdükçe diyette bir dilim tatlı yemek ağırlık kaybını durdurmuyor. Hiçbir yiyeceği kesin olarak yasaklamayan, örneğin fazla yediği günün ertesinde daha az yiyen kişilerin, katı yasak koyanlara göre daha çok kilo verdiği ve kiloyu daha iyi koruduğu görülmüş.28-29

Tatlı isteği de zamanla hafifleyebilir; 12 hafta ve daha uzun süre az kalori alanlarda bu isteğin ortalama olarak azaldığı görülmüş.30 Tatlıyı yasaklayıp yemeyi aşırı kısıtlamak ise ters etki yapabilir; karbonhidrat ya da kalori alımını çok sert sınırlayan diyetler, özellikle olumsuz duygularla birlikte, bazı kişilerde tıkınırcasına yemeyle ilişkilendirilmekte.29

Şeker zehir mi? Kilo dışındaki etkileri

Şeker, her miktarı zarar veren bir zehir değil; beslenme kılavuzları da yasak yerine günlük bir üst sınır önermekte.31-32 Bu sınırın en güçlü dayanağı diş çürüğü ve kilo artışı; fazla şeker ise karaciğer, kan şekeri ve kan yağlarıyla ilgili sorunlarla da ilişkili bulunmuş.31, 33-34

Altında ve üstünde Latince yazılar bulunan, Paracelsus'u gösteren 1540 tarihli ahşap baskı
Bu 1540 tarihli ahşap baskıda 47 yaşında olan Paracelsus, “dozu zehri belirler” diye özetlenen ünlü cümlesini iki yıl önce, 1538'de yazmıştı. Yaşı, baskının altındaki Latince yazıda geçer. (Görsel: Wellcome Collection, kamu malı)

Karaciğer hücrelerinde yağ birikmesi, yani karaciğer yağlanması da çalışmalarda ancak şeker günün kalorisine eklendiğinde artıyor; aynı kaloride başka bir karbonhidratın yerine yendiğinde ise karaciğerdeki yağ değişmemekte.35

Fazladan yenen şekerin karaciğerdeki etkisi birkaç hafta içinde görülebilir; vücut ağırlığı yüksek katılımcıların beslenmesine üç hafta boyunca her gün fazladan 1000 kalori, yani yaklaşık 250 gram şeker eklendiğinde karaciğerdeki yağ miktarı başlangıca göre yaklaşık üçte bir artmış.36

Sofra şekerinden ayrılan fruktoz, karaciğerde yağ yapımını glukozdan daha güçlü uyarabilmekte.37 Fruktozun kalori fazlası olmadan da karaciğerde yağ biriktirip biriktirmediği ise tartışmalı; kalorinin eşit tutulduğu çalışmaları birleştiren değerlendirmede karaciğerdeki yağ değişmemiş.37, 35

Açık kahverengi, yaprak biçimli bir karaciğer dilimini gösteren suluboya resim
Thomas Godart'ın Londra'da çizdiği, yağlanmış bir karaciğerden alınmış açık kahverengi dilim. (Görsel: Thomas Godart, 1852, Wellcome Collection, CC BY 4.0)

Fazla kalori şekerden de başka bir besinden de gelse, kilo alındıkça karın içinde ve karaciğerde biriken yağ bazı kişilerde insülin direncine yol açabilir. İnsülin direncinde hücreler insüline daha az yanıt verdiği için kan şekerini düşürmek üzere daha çok insülin gerekmekte.38-39

Kan şekerinde de belirleyici olan, şekerin günün kalorisine eklenip eklenmediği. Şeker, kaloriyi artırmadan başka bir karbonhidratın yerini aldığında kan şekeri kontrolü çoğunlukla bozulmazken, fazladan yendiğinde aç karnına ölçülen insülin düzeyi yükselebilmekte.40 Bu da bedenin kan şekerini aynı düzeyde tutmak için daha çok insülin salgılaması gerektiğini düşündürüyor.

Kan şekerinin kalıcı yükseldiği tip 2 diyabet de çalışmalarda tekrar tekrar şekerli içecekle ilişkilendirilmekte.41 Bu ilişkinin bir bölümü vücut yağının artmasıyla açıklanırken kalanı vücut yağından bağımsız olarak sürüyor.42 Şeker alımı ile kalp-damar hastalığı ve bazı kanserler arasında ise yalnız zayıf bir ilişki bulunmuş; bunun bir kısmı da kilo artışıyla açıklanabilir.43-45

Deri kılıflarının yanında, ölçekli cam bir silindir ve ince bir idrar yoğunluk ölçeri
Kan şekerini ölçen taşınabilir cihazlar 1970'lerde ortaya çıkmadan önce şeker hastalığı bu tür cam yüzdürme aletleriyle izlenirdi; idrardaki şeker arttıkça alet sıvıda daha yukarıda yüzer. (Görsel: Wellcome Collection, CC BY 4.0)

Diş çürüğü ise kaloriye değil şekerin kendisine bağlı; ağızdaki bakteriler şekerden diş minesini aşındıran asit üretir ve şeker arttıkça çürük de daha sık görülmekte.33

Şeker bağımlılığı gerçek mi?

İnsanlarda şeker, ruh sağlığı alanında kullanılan bağımlılık tanımına pek uymuyor; bu tanıda kişinin kontrolünü kaybetmesi, giderek daha fazlasına ihtiyaç duyması ve zararını bilse de sürdürmesi gibi belirtiler aranmakta.46-47

Aslında tatlı tat, hoşa giden her yiyecek gibi beyindeki ödül sistemini uyarır ve bunda olağan dışı bir şey yok. Hayvan deneylerinde ödül sistemindeki bu uyarılma şekerde ve öteki yiyeceklerde alıştıkça hızla söner, bağımlılık yapan bir maddede ise sönmez.47

Kısa sürede çok yeme gibi bağımlılığa benzeyen davranışlar da hayvanlarda ancak şeker günün belli saatleriyle sınırlı verildiğinde görülmüş. İnsanlarda ise bağımlılık tartışması şekerin kendisinden çok, şekerin yağla birleştiği aşırı işlenmiş ürünler konusunda sürmekte.47-49 Bu yüzden tatlıyı bir bağımlılık gibi görmek yerine miktarını bilerek yemek daha gerçekçi bir yoldur.

Meyve, bal, esmer şeker: hepsi aynı şeker mi?

Miktarını bilmemiz gereken şeker yalnız sofra şekeri değil; beslenme kılavuzları, yiyeceklere ve içeceklere sonradan eklenen şekerle birlikte bal, şurup ve meyve suyunda doğal olarak bulunan şekeri de serbest şeker olarak adlandırır ve sınırlanmasını önerir.31-32

Mermer tezgâhta nane yapraklarının yanında küçük bir bardak koyu pekmez
Saatlerce kaynatılan meyve suyunun koyulaşmasıyla elde edilen pekmez, yalnız üzümden değil dut ve keçiboynuzundan da yapılır. (Görsel: Martin Henke, Wikimedia Commons, CC0)

Buna göre bal, meyve suyu ve esmer şeker günlük şeker sınırının içinde sayılıyor; bütün meyvenin kendi şekeri ise zararlı bir etkisi bildirilmediği için bu gruba alınmamakta.31 Bütün meyvede şeker lifle ve suyla birlikte bulunur. Meyvenin lifli olması, hacmine göre az kalori içermesi ve hazır tatlılar kadar iştah açmaması, meyveyle fazla kalori almayı zorlaştırabilmekte.50

Nitekim çalışmalarda bütün meyvenin kiloyu artırmadığı, aynı kaloride başka bir besinin yerine yendiğinde ise kiloyu biraz azaltabildiği görülmüş.9, 50 Bol meyve yiyenlerde ölüm, inme ve kalp hastalığı riski de daha düşük bulunmuş; günde iki porsiyon meyve yiyenlerde ölüm riski, yarım porsiyon yiyenlere göre yüzde 12 dolayında daha düşük.51-52

Meyve suyunda ise ölüm riskinde böyle bir düşüş görülmemekte.51 Diyabet için yazılmış kılavuzlar da meyve suyunu değil, bütün meyveyi beslenmede yer alması gereken besinler arasında sayar.53-54 Sağlık durumunuz gereği size özel bir kısıtlama konmadıysa, şekeri azaltmak için meyveyi beslenmeden tamamen çıkarmak pek mantıklı değil.

Esmer şekerin beyaz şekerden daha sağlıklı olduğu da sık duyulan bir söz, ama ikisi arasında büyük bir fark yok; kalori ve şeker değerleri aşağı yukarı aynı.55

100 gramdaEsmer şekerBeyaz şeker
Enerji (kalori)380387
Şeker (g)9799,8
100 gram esmer ve beyaz şekerin enerji ve şeker değerleri (Kaynak: 55).

Aradaki ayrım kaloride değil yapılışta; işlenmiş esmer şeker genellikle ham ya da beyaz şekerin, şeker üretiminden kalan koyu ve kıvamlı melasla karıştırılmasıyla elde edilir.56 Esmer şeker beyaz şekere göre daha nemli ve kahverengi; tadı da melas yüzünden beyaz şekerden farklı.57, 56 Esmer şekeri tadı için seçebilirsiniz, ama sağlık açısından beyaz şekerden bir üstünlüğü yok.

Günde ne kadar şeker yenebilir?

Dünya Sağlık Örgütü'ne ve Türkiye Beslenme Rehberi'ne göre serbest şeker, günde alınan toplam kalorinin yüzde 10'unun altında, mümkünse yüzde 5'in altında tutulmalı.31-32 Enerji ihtiyacı kişiden kişiye değiştiği için bu sınır gram yerine günlük kalorinin yüzdesiyle verilmekte.31

Günde 2000 kalori alan bir yetişkin için yüzde 10 sınırı 200 kaloriye, bu da yaklaşık 50 grama ya da 2,5 gramlık 20 küp şekere denk gelir.58-59, 32 Yüzde 5 sınırında bu miktar yarıya, 25 gram dolayına iniyor.

Başka ülkelerin sınırları biraz farklı. Kuzey Avrupa ülkelerinin ortak beslenme önerilerinde serbest şekerin günlük kalorinin yüzde 10'unun altında kalması önerilirken, Birleşik Krallık'ta toplumdaki ortalama serbest şeker alımının günlük kalorinin yüzde 5'ini geçmemesi hedeflenmekte.60-61

Amerikan Kalp Derneği eklenen şeker için kadınlarda günde 25 gramı, erkeklerde 36 gramı üst sınır sayar.62-63 Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi güvenli bir üst sınır belirleyemediği için eklenen ve serbest şekerin olabildiğince az kalmasını önermekte.11

ABD'nin 2025-2030 beslenme rehberi ise eklenen şekerin hiçbir miktarını sağlıklı beslenme için önermez; yine de yenecekse bir öğündeki eklenen şekerin 10 gramı geçmemesini ister.64

Granit bir kaidenin üstünde duran büyük beyaz küp şeker anıtı
Çekya'daki Dačice kasabasında şeker fabrikasını yöneten Jakub Kryštof Rad 1843'te küp şekerin patentini aldı. Anlatılana göre fikir, kelle şekeri keserken elini yaralayan eşi Juliana'dan çıkmış. (Görsel: Vít Luštinec, Wikimedia Commons, CC BY 3.0)

Hangi sınırı esas alırsanız alın, bu sınırın içinde kalmak için işe içecekteki şekerden başlamak mantıklı, çünkü şekerli içecekler kalori kontrolünü zorlaştırabilir. Çaydaki, kahvedeki şeker ve şekerli içecekler azaldığında sınırın içinde tatlıya da yer kalıyor.

İnsülin direnci ya da diyabet varsa durum farklı mı?

İnsülin direnci, diyabet ya da kan şekerinin normalin üstünde ama diyabet sınırının altında kaldığı prediyabet varsa şekerle ilgili öneriler biraz farklı; bu durumlarda kilonun yanında kan şekerini olağan sınırlar içinde tutmak da önemli. Diyabet ve prediyabet için yazılmış kılavuzlar şekerli içeceklerin yerine su ya da kalorisiz içecekleri ve eklenen şekerin sınırlanmasını önermekte.53-54, 65

Kanada'nın diyabet beslenme kılavuzunda ise diyabeti olan yetişkinlerde kan şekeri, kolesterol gibi kan yağları ve kilo kontrol altındaysa sınırlı miktarda şekere de yer veriliyor.66 Eklenen şeker, günlük kalorinin yüzde 10'unu aşmamak koşuluyla öğündeki başka bir karbonhidratın yerine yenebilir; bu şeker tek başına değil, bir öğünün içinde yenmeli.66

Kılavuzların bu önerileri yol gösterse de, insülin direnci, prediyabet ya da diyabet tanınız varsa günlük şeker sınırınızı hekiminiz ve diyetisyeninizle birlikte belirlemelisiniz, çünkü hastalık nedeniyle konan şeker sınırı tedavinizin bir parçası olur.

Uzun lafın kısası

Kan şekerinizi etkileyen bir hastalığınız yoksa ve tahlilleriniz normal sınırlardaysa, kilo vermek için şekerden vazgeçmeniz gerekmez, çünkü kilonuz şeker yiyip yememenizden çok gün boyunca aldığınız toplam kaloriye göre değişir. Şekerin insüline ve yağ yapımına etkisi de kalori fazlası olmadıkça kiloya yansımıyor.

Zehir ya da bağımlılık korkusuyla şekeri beslenmeden çıkarmak da doğru olmaz. Baştaki iki güne dönersek, öğleden sonraki dilim kek günün kalorisini aşmadıkça kilo vermenizi engellemez. Asıl dikkat edilmesi gereken kaynak şekerli içecekler; bal ve meyve suyu da günlük şeker sınırına dahil. Bu sınırın içinde kaldığınızda tatlı, kilo verirken de sonrasında da beslenmenizin bir parçası olabilir.

Yeditepe Üniversitesi Beslenme ve Diyetetik'i 2014'te, yüksek lisansımı da 2016'da ABD'deki Plymouth State University'de yeme davranışı ve yeme bozuklukları üzerine uzmanlaşarak tamamladım. 2018'den beri bireysel ve kurumsal danışmanlık yapıyor, beslenme üzerine yazıyorum.

Bu yazı Diyetisyen Deniz Eriş tarafından, güncelleme tarihindeki bilimsel veriler esas alınarak hazırlanmıştır. Yalnızca genel bilgilendirme amaçlıdır; hekim muayenesi, tıbbi tanı veya tedavi yerine geçmez. Sağlık durumunuza ilişkin değerlendirme, tanı ve tedavi süreçleri için hekiminize veya yetkili bir sağlık kuruluşuna başvurunuz. Kaynak seçimimi ve güncelleme ilkelerimi yazı ilkelerim sayfasında bulabilirsiniz.

Kaynakça